หลายคนเริ่มแปลภาษาญี่ปุ่นจากงานอดิเรก แล้วก็เกิดคำถามว่าทำเป็นอาชีพได้ไหม จากนั้นคำถามที่ปฏิบัติกว่าคือ ต้องเตรียมอะไรบ้างถึงจะแปลได้ดีโดยไม่ต้องคล่องภาษา และการแปลมีกี่ประเภท
เมื่อพูดถึงการแปลภาษาญี่ปุ่น หัวข้อนี้ดูไม่มีที่สิ้นสุด อาจเป็นการแปลประโยคอัตโนมัติ การตีความบทสนทนา หรือการแปลหนังสือทั้งเล่ม บทความนี้รวบรวมสิ่งที่ผมเรียนรู้และเครื่องมือที่นักแปลมืออาชีพใช้จริง
สารบัญ 13
ทำไมภาษาญี่ปุ่นจึงแปลเองไม่ได้
เมื่อไม่นานมานี้ ผมแปลคำภาษาญี่ปุ่นบางคำด้วยความช่วยเหลือของ Google Translate แล้วพบว่าผลลัพธ์ไม่ถูกต้องในหลายกรณี สาเหตุอยู่ที่ลักษณะเฉพาะของภาษา
ประโยคง่ายๆ อธิบายได้: 私は寿司を食べます (วาตาชิวะ ซูชิโอ ทาเบมาสุ) แปลว่า “ฉันกินซูชิ” คำกริยาอยู่ท้ายประโยค คำช่วย は และ を บอกหัวข้อและกรรม และข้อมูลจำนวนมากที่ภาษาไทยพูดตรงๆ ภาษาญี่ปุ่นกลับละไว้ การแปลด้วยเครื่องใช้ความน่าจะเป็นจึงพลาดข้อมูลที่อยู่ในบริบท

รูปอย่าง ทาเบมาสุ อาจหมายถึง “ฉันกิน” “คุณกิน” หรือ “เรากิน” ใครเป็นประธานนั้นบทสนทนาเป็นตัวกำหนด เพิ่มความสัมพันธ์ระหว่างผู้พูดอีกชั้น ประโยคเดียวกันฟังต่างกันระหว่างเพื่อนกับที่ทำงาน เพราะภาษาญี่ปุ่นมีระบบคำสุภาพไว้บอกระยะห่างนี้ การตัดสินใจจึงอยู่ที่นักแปล ไม่ใช่โปรแกรม
ในทางปฏิบัติ จึงต้องเทียบข้อความญี่ปุ่นกับพจนานุกรมที่มีตัวอย่างการใช้เสมอ ถ้าเป็นไปได้ให้เปิดสองเล่มพร้อมกัน การหาคำเดียวแล้วปล่อยที่เหลือให้เครื่องทำให้ได้คำแปลที่ผิดความหมายได้แม้ทุกคำจะถูกแปล
ประวัติของภาษาญี่ปุ่น
เกี่ยวกับต้นกำเนิดของภาษาญี่ปุ่น เรารู้น้อยมาก ร่องรอยเก่าสุดปรากฏในบันทึกจีนราวศตวรรษที่ 3 และวรรณกรรมญี่ปุ่นเก่าสุดที่ยังหลงเหลืออยู่ในศตวรรษที่ 8 ระหว่างนั้นภาษาน่าจะเปลี่ยนแปลงอย่างมาก และไม่มีข้อความญี่ปุ่นยาวๆ จากยุคนั้นหลงเหลืออยู่
ใน ยุคเฮอัน (ค.ศ. 794 ถึง 1185) แบบอย่างจากจีนมีอิทธิพลต่อคำศัพท์และระบบเสียง ระหว่าง ค.ศ. 1185 ถึง 1600 ในยุคญี่ปุ่นกลางตอนปลาย ภาษาเข้าใกล้รูปแบบสมัยใหม่มากขึ้น และช่วงนี้เองที่มีบันทึกคำยืมจากยุโรปครั้งแรก
คำยืมจากยุโรปเพิ่มขึ้นอย่างชัดเจนเมื่อญี่ปุ่นยุตินโยบายปิดประเทศในปลาย ยุคเอโดะ ราวปี 1853 และคำยืมจากภาษาอังกฤษกลายเป็นเรื่องธรรมดา

ลักษณะของภาษาญี่ปุ่น
สำหรับนักแปล โครงสร้างสำคัญกว่าต้นกำเนิด ที่นี่กล่าวถึงภาษาญี่ปุ่นมาตรฐานเท่านั้น ไม่รวมภาษาถิ่น
ลำดับคำมักเป็นประธาน-กรรม-กริยา ขณะที่ภาษาไทยเรียงเป็นประธาน-กริยา-กรรม คำช่วยบอกหน้าที่ทางไวยากรณ์ และประโยคสร้างจากหัวข้อกับคำอธิบายมากกว่าประธานกับภาคแสดง คำช่วยท้ายประโยคอย่าง ね หรือ よ เพิ่มอารมณ์หรือการเน้น และ か เปลี่ยนประโยคบอกเล่าเป็นคำถาม

คำนามไม่มีเพศหรือพจน์ทางไวยากรณ์ และไม่มีคำนำหน้านาม กริยาผันตามกาลและวาจก ไม่ผันตามบุคคล รูปพจนานุกรมและรูปมาสุ เป็นประตูสู่การผันกริยา ระบบคำสุภาพ (เคโกะ) แยกคำยกย่องสำหรับการกระทำของอีกฝ่าย (ซนเกโกะ) คำถ่อมตัวสำหรับการกระทำของตนเอง (เคนโจโกะ) และรูปสุภาพเป็นกลาง (เทเนโกะ) เพื่อบอกระยะห่างระหว่างผู้พูด
ระบบเขียนผสมอักษรจีน (คันจิ) กับอักษรพยางค์สองชุด คือ ฮิรางานะ (ひらがな) และคาตากานะ (カタカナ) คันจิยืมจากภาษาจีนแม้สองภาษาจะไม่มีความสัมพันธ์ทางเครือญาติ และคำศัพท์จำนวนมากก็มาจากภาษาจีน อักษรละตินปรากฏอย่างจำกัด เช่น คำย่อที่นำเข้า และการถอดเสียงเป็นโรมาจิ และระบบตัวเลขใช้ทั้งเลขอารบิกและเลขคันจิ
สำหรับซอฟต์แวร์ การเขียนเป็นกรณีพิเศษ ภาษาญี่ปุ่นเขียนโดยไม่เว้นวรรค จึงต้องอนุมานขอบเขตคำจากอักษรและบริบท โปรแกรมต้องแบ่งข้อความต่างจากภาษายุโรป และการตัดผิดที่ทำให้วลีขาดกลาง
ภาษาญี่ปุ่นยากจริงหรือ? คำถามนี้ตอบง่ายขึ้นเมื่อเห็นว่าภาษาสร้างอย่างไร ไวยากรณ์มีแบบแผนสม่ำเสมอ และความยากหลักอยู่ที่การเขียนกับคำศัพท์
ประเภทของการแปลภาษาญี่ปุ่น
การแปลแบ่งตามภาษา วัตถุประสงค์ และปริมาณงาน
การแปลโดยมืออาชีพ ใช้เวลาและความละเอียด และแสดงหลักฐานความสามารถได้เมื่อขอ การแปลด้วยเครื่อง รวดเร็วแต่มักไม่แม่นโดยเฉพาะภาษาญี่ปุ่น เพราะโปรแกรมอ่านน้ำเสียงของภาษาไม่ออก ระหว่างกลางคือ การแปลช่วยด้วยคอมพิวเตอร์ (CAT) ที่นักแปลใช้ซอฟต์แวร์เสนอส่วนประโยคแต่ตรวจแก้ทุกจุดเอง
อีกความต่างคือความใกล้ต้นฉบับ การแปลตรงตัว ตามข้อความญี่ปุ่นให้ใกล้ที่สุด เร็วกว่าและทำด้วยโปรแกรมได้ การแปลความ ถ่ายทอดความหมายด้วยถ้อยคำที่เป็นธรรมชาติในภาษาไทย สำหรับภาษาญี่ปุ่นมักจำเป็นเพราะฉบับตรงตัวมักยังอ่านไม่เข้าใจ
นอกจากนี้ยังแบ่งตามสาขา ซึ่งแต่ละสาขาต้องความรู้ต่างกัน
- การแปลงานธุรการ: เอกสารบริหารประจำวันในบริษัทและองค์กร
- การแปลเชิงพาณิชย์: จดหมาย รายงานการเงิน เอกสารประกวดราคา และรายงานประจำปี มักมีศัพท์เฉพาะ
- การแปลการเงิน: เอกสารธนาคาร หุ้น สินค้าโภคภัณฑ์ และกองทุน
- การแปลกฎหมาย: ข้อบังคับ สัญญา และเอกสารศาล ต้องรู้กฎหมายและเข้าใจทั้งสองภาษา
- การแปลการแพทย์: เอกสารกำกับยา คู่มืออุปกรณ์ และข้อมูลยา
- การแปลวรรณกรรม: นวนิยาย กวี และบทละคร ต้องถ่ายทอดน้ำเสียง อารมณ์ขัน และความละเอียดทางวัฒนธรรม
- การแปลซอฟต์แวร์และคอมพิวเตอร์: โปรแกรม คำแนะนำ และไฟล์ช่วยเหลือ
- การแปลทั่วไป: ข้อความง่ายๆ ไม่มีศัพท์เทคนิคสำหรับผู้อ่านทั่วไป

จะเป็นนักแปลภาษาญี่ปุ่นได้อย่างไร
ไม่มีปริญญาใบเดียวที่ให้สิทธิ์ในการเป็นนักแปล และวิชาชีพนี้ไม่ได้สงวนไว้กับวุฒิใดวุฒิหนึ่ง ในทางปฏิบัติ สิ่งที่วัดกันคือความสามารถทางภาษา คุณภาพของงานเขียน และผลงานที่แสดงได้
เส้นทางที่พบบ่อยคือเรียนสาขาภาษาญี่ปุ่นหรือภาษาศาสตร์ แล้วเพิ่มการฝึกแปล หรือเรียนด้วยตนเองพร้อมผลงานที่พิสูจน์ฝีมือ การอ่านภาษาญี่ปุ่นระดับสูงเป็นพื้นฐาน และคุณภาพภาษาไทยก็สำคัญเท่ากันเพราะผลลัพธ์เขียนเป็นภาษาไทย
สำหรับภาษาญี่ปุ่น JLPT มักเป็นมาตรฐานอ้างอิง มีห้าระดับ N5 ถึง N1 โดย N2 ครอบคลุมบทความและบทวิจารณ์ในหนังสือพิมพ์ ส่วน N1 เพิ่มบทบรรณาธิการ บทวิจารณ์ และข้อความเชิงนามธรรม
ในประเทศไทย สมาคมนักแปลและล่ามแห่งประเทศไทย (TIAT) เริ่มจากชมรมนักแปลและล่ามที่ก่อตั้งเมื่อวันที่ 11 กันยายน 2538 ปัจจุบันมีสมาชิกทั่วประเทศกว่าหนึ่งพันคน และจัดอบรม สัมมนา รวมถึงหลักสูตรด้านการแปลและการล่ามให้คนที่ทำงานด้านภาษา
เคล็ดลับในการเป็นนักแปล
แปลอย่างสม่ำเสมอ รู้กฎเกณฑ์แต่ไม่ฝึกก็ติดอยู่ที่ประโยคเดียว ผมเองเรียนภาษาอังกฤษไม่ใช่ภาษาญี่ปุ่น และแม้จะแปลไลต์โนเวลมาหลายเรื่อง แต่ก็ยังไม่คิดว่าตัวเองอยู่ในระดับสูง สิ่งนี้แสดงว่าการแปลที่ดีต้องใช้การฝึกมากแค่ไหน ในภาษาญี่ปุ่น การเขียนก็เป็นส่วนหนึ่งของงาน

เทียบกับฉบับแปลที่ตีพิมพ์ เลือกหนังสือที่แปลแล้ว แปลบางช่วงด้วยตัวเอง แล้ววางสองฉบับเทียบกัน การเทียบจะเผยวิธีที่มืออาชีพเลือกและจุดที่คุณมองข้าม
ขอความเห็น การแปลเขียนเพื่อคนอื่น คนอื่นจึงต้องอ่าน ทั้งนักแปลที่มีประสบการณ์และที่สำคัญคือผู้อ่านที่ไม่เคยแปล กลุ่มหลังมักรู้ทันทีว่าประโยคไหนฝืน
ใช้เครื่องมือมากกว่าหนึ่ง ในประสบการณ์ของผม เมื่อแปลภาษาญี่ปุ่น Google Translate ผิดพลาดบ่อยกว่าเมื่อแปลภาษาอื่น เครื่องมือที่สองหรือพจนานุกรมช่วยแก้ข้อสงสัยจำนวนมากที่โปรแกรมเดียวทิ้งไว้
ใช้สมาร์ตโฟนเป็นเครื่องมือทำงาน ไม่ใช่แค่ทางเข้าโซเชียลมีเดีย พจนานุกรม บัตรทบทวน และแอปเรียนทำงานบนเครื่องนี้ และหลายตัวมีประโยชน์ตอนทำงานกับข้อความ

ฟังเนื้อหาภาษาญี่ปุ่น เข้าใจงานเขียนอย่างเดียวไม่พอ ต้องเข้าใจคำพูดด้วย เพลง ภาพยนตร์ อนิเมะ และเนื้อหาญี่ปุ่นอื่นๆ ฝึกหูให้จับจังหวะและการออกเสียง และอนิเมะฉบับเสียงญี่ปุ่นให้คำศัพท์ที่ตำราเรียนมักไม่ค่อยมี คลังศัพท์โอตาคุช่วยเริ่มต้นได้
เครื่องมือและวิธีการของนักแปลมืออาชีพ
เครื่องมือต่อไปนี้ใช้ในงานจริงและมักใช้ร่วมกัน ไม่มีเครื่องมือใดแทนการตรวจแก้ มันแค่ทำให้เร็วขึ้น แต่คำตัดสินสุดท้ายเป็นของคนแปล ในภาษาญี่ปุ่นมีความยากเพิ่ม เพราะคำสุภาพและประธานที่ละไว้ทำให้ตีความได้หลายทาง ทุกข้อเสนอจึงต้องตรวจกับประโยคจริง

การจัดการคำศัพท์: ATR, คลังคำศัพท์, TMS และตัวสกัดคำศัพท์
ข้อความเฉพาะทางมีคำศัพท์ที่ต้องแปลเหมือนเดิมทุกครั้ง เพื่อรักษาความสม่ำเสมอห่างกันหลายสัปดาห์ นักแปลจึงใช้เครื่องมือจัดการคำศัพท์
การรู้จำคำศัพท์เชิงรุก (ATR) สแกนข้อความหาคำที่มีในฐานคำศัพท์ ทำเครื่องหมายทุกครั้งที่พบ และเสนอคำแปลที่บันทึกไว้ ทำงานได้ดีที่สุดเมื่อใช้คู่กับคลังคำศัพท์หรือระบบจัดการคำศัพท์
เมื่อต้องเก็บศัพท์เฉพาะทาง คลังคำศัพท์คือชุดบัตรคำ ประกอบด้วยคำ คำแปลในภาษาอื่น คำนิยาม บริบท แหล่งที่มา และบันทึกช่วยจำ มักเป็นสองภาษาหรือหลายภาษา และต่างจากพจนานุกรมตรงที่จัดตามแนวคิด ไม่ใช่ตามคำ
สำหรับงานส่วนตัว ระบบจัดการคำศัพท์ (TMS) คือฐานข้อมูลที่ใช้สร้าง บำรุงรักษา และค้นบัตรคำ มักมีโครงสร้างสำเร็จรูปสำหรับข้อมูลแต่ละชนิด เหมาะกับชุดส่วนตัวหรือกลุ่มเล็ก ขณะที่คลังคำศัพท์มักเป็นระดับองค์กรหรือสาธารณะ
ในทางปฏิบัติ ตัวสกัดคำศัพท์วิเคราะห์ข้อความอิเล็กทรอนิกส์และเสนอคำที่อาจเป็นศัพท์ โดยอิงความถี่และโครงสร้างการรวมคำ ผลลัพธ์มีประโยชน์แต่ไม่สมบูรณ์ ต้องให้คนตรวจ
หน่วยความจำการแปล ไบเท็กซ์ และดัชนีคำ
แปลประโยคเดิมสองครั้งคือการเสียเวลา หน่วยความจำการแปล (TM) เก็บส่วนข้อความต้นฉบับพร้อมคำแปล เมื่อเจอส่วนที่เหมือนหรือคล้ายกัน ระบบจะเสนอคำตอบเดิม นักแปลตัดสินว่าใช้ได้ไหมและแก้ไขเมื่อจำเป็น ซอฟต์แวร์ TM มักเชื่อมกับโปรแกรมแก้ไขข้อความ คำเสนอจึงปรากฏระหว่างทำงาน
อีกเครื่องมือหนึ่งคือตัวจัดแนวไบเท็กซ์ ซึ่งแบ่งข้อความกับคำแปลเป็นส่วนย่อยแล้วจับคู่กัน มักทำระดับประโยคโดยใช้ความยาวสัมพัทธ์ ตำแหน่ง และบางครั้งเนื้อหา เพราะไม่ใช่ทุกครั้งจะตรงกัน เครื่องมือส่วนใหญ่จึงให้แก้การจัดแนวด้วยมือได้
ไบเท็กซ์เป็นฐานของดัชนีคำสองภาษา เครื่องมือค้นหาที่แสดงตำแหน่งของข้อความหนึ่งในต้นฉบับและคำแปลเคียงกัน ใช้ตรวจว่าคำหรือวลีหนึ่งถูกแปลจริงอย่างไรในฉบับที่ตีพิมพ์
หน่วยความจำการแปลเก็บส่วนที่แปลแล้ว ส่วนการแปลด้วยเครื่องสร้างข้อความใหม่จากแบบจำลอง ทั้งสองอยู่ในกระบวนการเดียวกันได้ แต่ทำงานต่างกัน
การแปลด้วยเครื่อง CAT และการแปลเพื่อท้องถิ่น
การแปลด้วยเครื่อง (MT) แปลทั้งข้อความ โดยมีคนเข้ามาก่อนหรือหลัง ทั้งตรวจแก้ผลลัพธ์ (post-editing) เตรียมข้อความ (pre-editing) หรือปรับพจนานุกรมของระบบ MT มีประโยชน์เมื่อเตรียมต้นฉบับให้ชัดได้ หรือเมื่อแปลเพื่อทำความเข้าใจเท่านั้น เบื้องหลังมีเทคนิคต่างกัน เช่น กฎ ความน่าจะเป็นทางสถิติ โครงข่ายประสาท หรือตัวอย่างคำแปลเดิม
เครื่องมือ CAT ช่วยนักแปลมนุษย์และรับงานบางส่วน ทั้งจัดการส่วนประโยค คำศัพท์ และการตรวจสอบ ต่างจากการแปลด้วยเครื่องตรงที่นักแปลยังควบคุม
สำหรับเว็บไซต์ ซอฟต์แวร์ และผลิตภัณฑ์ เครื่องมือแปลเพื่อท้องถิ่นช่วยปรับให้เข้ากับภาษาและวัฒนธรรม จัดการขั้นตอนงาน นับคำ แยกข้อความที่แปลได้ออกจากโค้ด และดูแลคำศัพท์
สภาพแวดล้อมการแปล รวมเครื่องมือหลายอย่างไว้ในแพ็กเกจเดียว ทั้งหน่วยความจำการแปล ตัวจัดแนวไบเท็กซ์ ระบบจัดการคำศัพท์ ตัวสกัดคำ และดัชนีคำ
พจนานุกรม คลังข้อความ และการค้นคว้า
มีพจนานุกรมอิเล็กทรอนิกส์ทั้งแบบภาษาเดียว สองภาษา และหลายภาษา ให้บริการออนไลน์หรือเป็นโปรแกรม ให้เข้าถึงรายการคำได้เร็ว แต่แทนคลังคำศัพท์ที่ใช้ตรรกะต่างกันไม่ได้ พจนานุกรมออนไลน์ฟรีมีคุณภาพต่างกันมาก ต้องระวัง
คลังข้อความ (corpus) คือชุดข้อความอิเล็กทรอนิกส์ที่รวบรวมไว้สังเกตการใช้ภาษา ดัชนีคำภาษาเดียว ค้นตำแหน่งของข้อความพร้อมบริบท (keyword in context, KWIC) โดยคำค้นอยู่กลางบรรทัดและคำรอบข้างปรากฏให้เห็น จึงเห็นการใช้ที่รายการพจนานุกรมมักไม่แสดง

เครื่องมือค้นหา เพิ่มอีกชั้น เครื่องหมายคำพูดและตัวดำเนินการช่วยตรวจว่าวลีหนึ่งใช้จริงหรือไม่ และผลลัพธ์แสดงบริบทจริงที่พจนานุกรมไม่มี เครื่องมือค้นหาแบบเมตา (metasearch) ค้นหาหลายบริการพร้อมกัน
สำหรับภาษาญี่ปุ่น Jisho เป็นจุดเริ่มต้นที่มีประโยชน์ที่สุดแห่งหนึ่ง ค้นคำ คันจิ ชื่อ และประโยคตัวอย่าง พร้อมแสดงวิธีอ่าน

เครื่องมือสำนักงาน เว็บ และโปรแกรมประมวลผลคำ
ในงานสำนักงาน ชุดโปรแกรมอย่าง Microsoft Office ช่วยสร้าง แก้ไข และจัดการงานนำเสนอ สเปรดชีต และฐานข้อมูล นักแปลใช้จัดการคำศัพท์ ข้อมูลลูกค้า และโปรเจกต์เล็กๆ นอกจากนี้ยังใช้เทียบเอกสารคนละฉบับและแปลงไฟล์ระหว่างรูปแบบ
โปรแกรมประมวลผลคำ ดูแลงานในเอกสาร ทั้งเทียบข้อความ ตรวจทาน จัดรูปแบบ และแปลงไฟล์ ซอฟต์แวร์ TM จำนวนมากเชื่อมกับโปรแกรมประมวลผลคำ นักแปลจึงทำงานในสภาพแวดล้อมที่คุ้นเคย
เครื่องมือเว็บ รวมบริการที่จัดเข้าประเภทอื่นไม่ได้ ทั้งพจนานุกรม เว็บเรียน แพลตฟอร์มทำงานร่วมกัน และเครื่องมือตรวจสอบ
และตอนนี้ ควรทำอะไร
จะเรียนแค่พื้นฐานหรือสร้างความเชี่ยวชาญขึ้นอยู่กับสถานการณ์ของคุณ ทั้งเวลา การเตรียมตัว และเหตุผลที่แปล ผมเพียงชี้ทาง เลือกเอง และไม่ว่าทางไหน ช่วงแรกจะเป็นการฝึกเป็นหลัก ขอให้โชคดี
หากมีคำถาม ข้อเสนอแนะ หรือคำวิจารณ์ เขียนไว้ในคอมเมนต์ได้ เราเผยแพร่บทความใหม่เกี่ยวกับภาษาและวัฒนธรรมญี่ปุ่นเป็นประจำ ขอบคุณที่อ่านจนจบ แล้วพบกันในบทความถัดไป






ชุมชน
ความคิดเห็น
0 ความคิดเห็น
ยังไม่มีความคิดเห็นที่เผยแพร่ในภาษานี้
ส่งความคิดเห็น