Kokuji (国字): คันจิที่ญี่ปุ่นคิดค้นเอง

หลายคนรู้ดีว่าคันจิ (漢字) ที่ญี่ปุ่นใช้ส่วนใหญ่มาจากจีน แต่มีตัวอักษรชุดหนึ่งที่ญี่ปุ่นสร้างเอง เรียกว่า Kokuji (国字) หรือ “ตัวอักษรประจำชาติ” บางตัวอย่าง 働 (ทำงาน) หรือ 畑 (ไร่) ใช้บ่อยจนหลายคนนึกไม่ออกว่าไม่ใช่ของจีน

บทความนี้จะพาดูว่า Kokuji คืออะไร ทำไมมักมีแค่การอ่านคุน ตารางตัวอย่างที่ใช้จริง และความต่างจาก Kokkun (国訓) ที่เป็นคันจิจีนแต่ความหมายในญี่ปุ่นเปลี่ยนไป

สารบัญ 4

Kokuji คืออะไร

Kokuji (国字) หรือ wasei kanji (和製漢字) คือคันจิที่ปรากฏครั้งแรกในญี่ปุ่น ไม่ใช่ตัวที่ยืมมาจากจีนโดยตรง ปกติสร้างด้วยการประกอบชิ้นส่วน (radical) ที่มีอยู่แล้วในรูปแบบใหม่ เช่น 働 มาจาก “คน” + “เคลื่อนไหว” หรือ 辻 มาจาก “ทาง” + “กากบาท”

จำนวนที่แน่นอนไม่มีบัญชีเดียวที่ทุกฝ่ายยอมรับ แหล่งอ้างอิงระบุช่วงหลายร้อยถึงราวสองพันตัว ขึ้นกับนิยามและรายการที่ใช้ หลายตัวเลิกใช้แล้วหรือพบเฉพาะชื่อสถานที่และชื่อคน ส่วนที่ใช้ในชีวิตประจำวันมีไม่มาก

เพราะส่วนใหญ่สร้างขึ้นเพื่อคำภาษาญี่ปุ่นดั้งเดิม (yamato kotoba) หลักการคือมักมีคุนโยมิ (kun) อย่างเดียว อย่างไรก็ตาม บางตัวได้รับอนโยมิ (on) จากคันจิที่เกี่ยวข้อง เช่น 働 อ่าน ドウ จาก 動 และบางตัวอย่าง 腺 (เซ็น / ต่อม) มีหลัก ๆ แค่ออน

หลักฐานเก่าสุดของตัวอักษรแบบนี้พบได้ตั้งแต่ช่วงก่อนปี ค.ศ. 759 (เช่นในวรรณกรรมยุคนาระ) ส่วนชุดใหม่กว่าเกิดขึ้นช่วงเมจิ เพื่อศัพท์วิทยาศาสตร์และหน่วยวัด วันนี้หน่วย SI อย่างกิโลเมตรหรือกิโลกรัมมักเขียนด้วยคาตากานะหรืออักษรโรมันมากกว่าคันจิเฉพาะทาง

ตาราง Kokuji ที่พบได้บ่อย

รายการด้านล่างเป็นตัวที่ใช้จริงในการอ่านเขียนทั่วไปหรือชื่อเฉพาะ ไม่ใช่ “อันดับยอดนิยม” แบบจัดอันดับ

ตารางแบบเลื่อนได้: ปัดตารางไปด้านข้างด้วยนิ้ว >>

คันจิ	ออน	คุน	ความหมาย
働	ドウ	はたら.く	ทำงาน, แรงงาน
込	—	こ.む、こ.める	แออัด, รวมเข้า, ใส่เข้าไป
搾	サク	しぼ.る	บีบ, คั้น (บางแหล่งยังถกเถียงว่าเป็น Kokuji จริงหรือไม่)
峠	—	とうげ	ช่องเขา, ยอดทางขึ้นลง, จุดสูงสุด
畑	—	はた、はたけ	ไร่, นาแห้ง, สวนปลูกพืช
匁	—	もんめ	มงเมะ หน่วยน้ำหนักโบราณ (ประมาณ 3.75 กรัม)
枠	—	わく	กรอบ, โครง, ขอบเขต
塀	ヘイ	—	รั้ว, กำแพง
腺	セン	—	ต่อม (ศัพท์การแพทย์)
榊	—	さかき	ต้นซากากิ (ต้นไม้ศักดิ์สิทธิ์ในชินโต)
辻	—	つじ	สี่แยก, ทางแยก, ถนน
匂	—	にお.う、にお.い	มีกลิ่น, หอม (กริยา 匂う)
躾	—	しつ.ける、しつけ	การอบรม, วินัย, ฝึกนิสัย

แม้ญี่ปุ่นจะรับคันจิจากจีนเป็นหลัก แต่บาง Kokuji ก็ถูกส่งกลับไปใช้ในจีนสมัยใหม่ ตัวอย่างที่มักถูกยกคือ 腺 (ต่อม) ในศัพท์การแพทย์

ถ้าอยากวางแผนเรียนตัวที่ใช้บ่อยในระบบมาตรฐาน ดูคู่กับรายการ Jōyō kanji 2,136 ตัว จะเห็นว่ามี Kokuji เพียงไม่กี่ตัวที่ติดจอยโอ แต่หลายตัวอยู่ในชีวิตประจำวันจริง ๆ

Kokuji ที่หายากกว่าและคันจิหน่วยวัด

ตารางที่สองรวมตัวที่พบน้อยลง หรือเคยใช้แทนหน่วยวัดก่อนที่คาตากานะจะครองพื้นที่

ตารางแบบเลื่อนได้: ปัดตารางไปด้านข้างด้วยนิ้ว >>

คันจิ	ออน	คุน	ความหมาย
杢	—	もく	ช่างไม้, ช่างแกะสลัก
圷	—	あくつ	ที่ลุ่ม, พื้นที่ต่ำ
噺	—	はなし	เรื่องเล่า, การสนทนา
噸	トン	—	ตัน (หน่วยน้ำหนัก)
凧	—	たこ、いかのぼり	ว่าว
凩	—	こがらし	ลมหนาวต้นฤดูหนาว
俣	—	また	ขาหนีบ, ทางแยกของถนน/แม่น้ำ
麿	—	まろ	ข้าพเจ้า / คำเรียกในวรรณกรรมโบราณ
糎	—	センチ、センチメートル	เซนติเมตร (คันจิหน่วยวัดสมัยเมจิ)

ชุดคันจิหน่วยเมตริกอย่าง 粁 (กิโลเมตร) 瓩 (กิโลกรัม) หรือ 糎 (เซนติเมตร) เคยถูกสร้างในยุคเมจิ แต่ในปัจจุบันคำพวกนี้มักเขียนด้วย คาตากานะ เช่น キロメートル มากกว่า

ยังมี Kokuji อีกหลายร้อยตัวที่ไม่ได้ใส่ในตาราง โดยเฉพาะชื่อปลา ต้นไม้ และชื่อสถานที่ การใช้งานจริงของหลายตัวนั้นหายากมาก

Kokkun — คันจิจีนที่ความหมายในญี่ปุ่นต่างออกไป

อย่าสับสนกับ Kokuji: Kokkun (国訓) คือคันจิที่มีต้นทางจากจีน แต่ญี่ปุ่นให้ความหมาย (และบางครั้งการอ่าน) ที่ไม่ตรงกับจีนปัจจุบัน ตัวอักษรไม่ได้ “สร้างใหม่” แต่ถูกใช้ใหม่ในบริบทญี่ปุ่น

ตารางแบบเลื่อนได้: ปัดตารางไปด้านข้างด้วยนิ้ว >>

ตัวอักษร	อ่าน (ญี่ปุ่น)	ความหมายในญี่ปุ่น	พินอิน	ความหมายในจีน (โดยทั่วไป)
藤	fuji	ไม้เลื้อย / วิสทีเรีย	téng	เถาวัลย์, ไม้เลื้อย
沖	oki	ทะเลเปิด, น่านน้ำห่างฝั่ง	chōng	ชะล้าง, แม่น้ำสาขา
椿	tsubaki	ดอกคาเมลเลีย, เหตุการณ์	chūn	ต้นทูนา / ต้นชุน
鮎	ayu	ปลาอายุ (ayu)	nián	ปลาไหลนา / แคทฟิช (มักเขียน 鯰)

นี่คือเหตุผลหนึ่งที่คันจิตัวเดียวมักมีหลายการอ่านและการแปลตามบริบท เมื่อคันจิเดินทางจากจีนมาญี่ปุ่น ทั้งเสียงและความหมายถูกปรับให้เข้ากับภาษาและวัฒนธรรมท้องถิ่น ไม่ใช่แค่คัดลอกตัวอักษรเปล่า ๆ

ถ้ากำลังเริ่มสะสมคันจิที่ใช้บ่อยจริง แผนที่อย่าง คันจิ 500 ตัวที่ใช้บ่อย ช่วยจัดลำดับการเรียน ก่อนจะเจอกลุ่มพิเศษอย่าง Kokuji และ Kokkun