โดจินชิ: คู่มือฉบับสมบูรณ์เกี่ยวกับสิ่งพิมพ์แฟนคลับญี่ปุ่น

โดจินชิคือมังงะ นิตยสาร และนิยายที่แฟนๆ และศิลปินสมัครเล่นจัดทำและจัดจำหน่ายเองในญี่ปุ่น คำนี้มักแปลว่าแฟนฟิก แต่คำแปลนั้นแคบเกินไป โดจินชิสามารถเล่าเรื่องต้นฉบับของตัวเอง ล้อเลียนซีรีส์ที่รู้จัก หรืออยู่ในรูปแบบที่หลากหลาย บทความนี้อธิบายที่มาของคำ โครงสร้างของวงการ สิ่งที่เกิดขึ้นในคอมิเก็ต และวิธีที่กฎหมายญี่ปุ่นจัดการกับผลงานเหล่านี้

ใครที่เห็นแค่หัวข้อมักเข้าใจผิดว่าโดจินชิคือสำเนาผิดกฎหมาย แต่จริงๆ แล้วมันคือตลาดของตัวเอง ที่มีเซอร์เคิล งานขายตรง และประวัติศาสตร์หลายสิบปี คำศัพท์และความเชื่อมโยงหลักถูกเรียงไว้ที่นี่ตามลำดับที่เข้าใจได้โดยไม่ต้องมีพื้นฐานมาก่อน

สารบัญ 7

โดจินชิคืออะไร?

คำว่าโดจินชิ (同人誌) ย่อมาจากโดจินซัสชิ (同人雑誌) โดยโดจินหมายถึงกลุ่มคนที่มีความสนใจร่วมกัน และซัสชิหมายถึงนิตยสาร ในทางปฏิบัติหมายถึงหนังสือและปึกที่ผู้สร้างจัดทำและจัดจำหน่ายเองโดยไม่ผ่านสำนักพิมพ์หรือกองบรรณาธิการ จึงคล้ายแฟนซีน แต่ผูกกับวัฒนธรรมมังงะและอนิเมะของญี่ปุ่นอย่างแน่นแฟ้น ใครที่อยากเข้าใจความแตกต่างระหว่าง มังงะและสื่อการ์ตูนญี่ปุ่นก่อน จะมีบทความแยกไว้ให้

ความหลากหลายมีมาก โดจินชิอาจเป็นกระดาษไม่กี่แผ่นที่เย็บอย่างง่าย ปึกห้าหน้า หรือนิตยสารที่ยาวกว่า 200 หน้า รูปแบบ กระดาษ และการเย็บเล่มก็ต่างกันไป เมื่อไม่มีบรรณาธิการเข้ามาแทรกแซง อิสระในการสร้างจึงสูง และคุณภาพมีตั้งแต่สำเนาถ่ายเอกสารง่ายๆ ไปจนถึงงานที่ใกล้เคียงสิ่งพิมพ์มืออาชีพ

งานต้นฉบับและงานล้อเลียน: 一次創作 และ 二次創作

โดจินชิมีสองรูปแบบหลัก งานต้นฉบับเรียกว่าอิจิโซซาคุ (一次創作) ซึ่งเล่าเรื่อง ตัวละคร และโลกของผู้สร้างเอง ที่พบมากกว่าคืองานที่อิงจากซีรีส์ที่มีอยู่แล้ว เรียกว่านิจิโซซาคุ (二次創作) โดยนำตัวละครจากมังงะ อนิเมะ หรือเกมมาใส่ในเรื่องใหม่โดยไม่ได้รับอนุญาตอย่างเป็นทางการ ในทศวรรษ 1980 วงการเปลี่ยนมาสู่รูปแบบนี้อย่างชัดเจน

หลายงานเป็นแนวตลกหรือล้อเลียน จึงมีคำว่า Aniparo ที่รวมคำว่า animation กับ parody ไว้ด้วยกัน งานอื่นเล่าความสัมพันธ์โรแมนติกหรืออีโรติกของตัวละครที่ไม่เคยลงเอยกันในต้นฉบับ นั่นคือเหตุผลที่ผู้อ่านจำนวนมากตามหาโดจินชิ เพราะมันแสดงสิ่งที่เรื่องราวทางการไม่เคยแสดง

ใครสร้างโดจินชิ? โดจินชิกะและเซอร์เคิล

ผู้สร้างเรียกว่าโดจินชิกะ (同人家) ส่วนใหญ่เป็นสมัครเล่น มักเป็นนักศึกษาหรือคนที่มีอาชีพอื่น พวกเขารวมตัวเป็นเซอร์เคิล (サークル, sākuru) ซึ่งออกงานภายใต้ชื่อร่วมกัน บางเซอร์เคิลมีเพียงคนเดียว เรียกว่าโคจินซาคุรุ (個人サークル) หรือเซอร์เคิลส่วนตัว นักเขียนมังงะอาชีพก็เข้าร่วมเพื่อทำงานนอกข้อจำกัดของสำนักพิมพ์ ส่วนศิลปินที่ประสบความสำเร็จจำนวนมากเริ่มต้นจากวงการนี้ ใครที่อยากเริ่มวาดสามารถอ่าน คำแนะนำสำหรับนักเขียนมังงะ

คอมิเก็ตและงานแสดงสินค้า

โดจินชิขายกันหลักๆ ในงานแสดงสินค้า งานที่ใหญ่ที่สุดคือคอมิเก็ต (Comic Market) ซึ่งจัดปีละสองครั้งในโตเกียวและถือเป็นงานขายตรงโดจินชิที่ใหญ่ที่สุดในโลก งานครั้งแรกจัดในเดือนธันวาคม ค.ศ. 1975 (พ.ศ. 2518) โดยมีศิลปินเข้าร่วมเพียง 30 กลุ่ม และมีผู้เข้าร่วมประมาณ 700 คน ปัจจุบันจำนวนผู้เข้าร่วมเพิ่มขึ้นเป็นมากกว่า 350,000 คน และจัดที่โตเกียวบิกไซต์

คอมิเก็ตเติบโตจนเป็นศูนย์กลางของวัฒนธรรมโอตาคุ นอกเหนือจากโดจินชิแล้ว งานยังมีโดจินเกม ดนตรี และคอสเพลย์ รวมถึงมีงานเล็กๆ อีกมาก เช่น คอมิกซิตีที่เน้นผลงานที่ทำโดยและเพื่อผู้หญิง

ในญี่ปุ่นสามารถหาโดจินชิได้ในร้านอย่างมันดะระเกะ K-BOOKS และโทราโนอานะ รวมถึงทางออนไลน์และตลาดนัด ร้านเหล่านี้รับซื้อเล่มมือสองและขายต่อ ทำให้เซอร์เคิลจำนวนมากมีช่องทางขายที่สอง

ลิขสิทธิ์และเครื่องหมายโดจิน

โดจินชิจำนวนมากใช้ตัวละครที่มีเจ้าของลิขสิทธิ์ กฎหมายญี่ปุ่นจัดกรณีเหล่านี้เป็นชินโกคูไซ (親告罪) หรือความผิดที่ดำเนินคดีได้ต่อเมื่อเจ้าของลิขสิทธิ์ยื่นฟ้องเท่านั้น ตราบใดที่ไม่มีการฟ้อง ผู้สร้างมักไม่ถูกดำเนินคดี และสำนักพิมพ์ก็แทบไม่ใช้สิทธิ์ของตน เพราะวงการนี้ทำหน้าที่เป็นโรงเรียนและหน้าร้านของตลาดมืออาชีพ

ในปี 2016 นายกรัฐมนตรีชินโซ อาเบะ ยืนยันแนวทางนี้ว่าโดจินชิไม่ได้แข่งขันกับต้นฉบับและไม่สร้างความเสียหายให้เจ้าของลิขสิทธิ์ จึงเข้าข่ายชินโกคูไซ แต่ไม่ได้หมายความว่าไม่มีกฎเกณฑ์ ในปี 2013 มีการสร้างเครื่องหมายโดจิน (同人マーク) ซึ่งเป็นรูปแบบสัญญาอนุญาตที่ได้แรงบันดาลใจจาก Creative Commons และเคน อาคามัตสึเป็นคนแรกที่ใช้ในซีรีส์ UQ Holder! เพื่ออนุญาตงานแฟนคลับอย่างชัดเจน

ตลาดนี้ยังมีตัวเลขอีกด้าน หนังสือขาวของอุตสาหกรรมโอตาคุปี 2008 ประเมินว่ายอดขายโดจินชิในปี 2007 อยู่ที่ประมาณ 27,730 ล้านเยน

หมวดหมู่และคำศัพท์สำคัญ

โดจินชิสำหรับผู้อ่านผู้หญิงเรียกว่าโจเซมุเกะ (女性向け) ส่วนใหญ่เป็น BL หรือ ยาโออิ เรื่องความรักระหว่างตัวละครชาย งานสำหรับผู้อ่านผู้ชายติดป้ายดันเซมุเกะ (男性向け) ซึ่งมักถูกลดทอนเป็นเฮ็นไต ทั้งที่หลายเรื่องเป็นตลกหรือไม่เกี่ยวกับเรื่องเพศเลย เรื่องต้นฉบับเรียกว่าโซซาคุ (創作) ส่วนหนังสือรวมผลงานเรียกว่าอันโทโลจี และแนวที่ทดลองเร็วในวงการโดจินชิคือ เมชา

จากวัฒนธรรมแฟนฟิกภาษาอังกฤษมีรหัสอย่าง lemon สำหรับฉากทางเพศชัดเจน lime สำหรับเนื้อหาอีโรติกที่ไม่ชัดเจน orange สำหรับฉากชัดเจนระหว่างผู้หญิง และ citrus สำหรับเรื่องโรแมนติกระหว่างผู้หญิง คำเหล่านี้ไม่ใช่คำญี่ปุ่นโดยเฉพาะ แต่ปรากฏในวงการโดจินชิและแฟนฟิกระดับสากลด้วย

ศิลปินและเซอร์เคิลที่มีชื่อเสียง

นักเขียนมังงะชื่อดังหลายคนเริ่มจากวงการโดจินชิ กลุ่ม CLAMP ที่ภายหลังมีชื่อจาก Cardcaptor Sakura และ xxxHolic เริ่มต้นเป็นเซอร์เคิลโดจินชิ ยุน โคอุงะ (Loveless, Earthian) เคน อาคามัตสึ (Love Hina) และคิโยฮิโกะ อาซึมะ (Azumanga Daioh, Yotsuba) ก็ฝึกฝนผ่านงานจัดพิมพ์เอง ส่วนผู้บุกเบิกมังงะสมัยใหม่ โอซามุ เทซึกะ ไม่ใช่นักสร้างโดจินชิ แต่ยังเป็นแบบอย่างให้ศิลปินแฟนคลับจำนวนมาก

รายการต่อไปนี้รวบรวมเซอร์เคิลที่มีชื่อเสียงและโดจินชิกะตามที่ปรากฏในฐานข้อมูลแฟนคลับ ไม่ครบถ้วนทั้งหมด แต่แสดงความกว้างของวงการ

เซอร์เคิล	โดจินชิกะ
Plastics echo (プラスチックエコー)	Takaoka Nanaroku (高岡七六)
Jack in the Box	Pokachi (ポカチ)
Shisinden (紫宸殿)	Rinko Sakura (櫻林子) และ Mizuki Tachibana (橘水樹)
PARSIFAL (パルシファル)	Nikora Ichijou (一条ニコラ)
AIMAIME (曖昧me)	Kouu Hiyoyo (紅雨ヒヨヨ)
mount10	Nozarashi Bugyou (のざらし奉行)
Master and Pupil LOVER	Shiwo Honjoh (本城シヲ)
Sugar	Coco Satoh (さとうここ)
Kurukuru Girl (くるくる少女)	Yuna Akiyama (秋山ゆな) และ Rei Miyabi (雅れい)
Gekkou Touzoku (月光盗賊)	Nobi Nobita (野火ノビタ)
Konjou Kumiai (根性組合)	Yoko Fujitani (藤谷陽子)
Zuihouzakura (ずいほう桜)	Rae Hasutsuki (蓮月らえ)
Ede	Daichi Tachibana (たちばな大地)
Shouyuya (しょうゆ屋)	Tsuki Ayumu (槻歩向)
Mirin Kankou Oukoku (みりん観光王国)	Miyahara Tatsumi (宮原たつみ)
Atomic Punch	Moyo (モヨ)
Nekogami-Dou (猫神堂)	shima

ดังนั้นโดจินชิจึงเป็นมากกว่างานอดิเรกเฉพาะกลุ่ม มันเป็นสนามทดลองที่สไตล์และแนวใหม่ปรากฏก่อนที่ตลาดมวลชนจะรับไปใช้ สำหรับมืออาชีพจำนวนมากมันเป็นช่องทางเสริม และสำหรับสมัครเล่นจำนวนมากมันคือก้าวแรกสู่โลกมังงะ ใครที่อยากเข้าใจวัฒนธรรมประชานิยมญี่ปุ่นจึงข้ามวงการจัดพิมพ์ที่จัดตัวเองนี้ไปไม่ได้