ชาวไอนุ: ชนพื้นเมืองญี่ปุ่นเหนือและมรดกฮอกไกโด

ญี่ปุ่นมี “ชนพื้นเมือง” ได้ยังไง? ได้ครับ — และหลายคนยังไม่เคยได้ยินชื่อ ชาวไอนุ มาก่อนเลย นักท่องเที่ยวจำนวนมากเพิ่งรู้จักคำนี้ หลังจากอนิเมะและมังงะ Golden Kamuy กลายเป็นประตูสู่เรื่องราวของฮอกไกโดเหนือ

ภายนอกอาจดูคล้ายชาวญี่ปุ่นทั่วไป แต่มีเรื่องราว รูปลักษณ์ และความสัมพันธ์กับธรรมชาติที่ไม่ได้ตรงกับภาพญี่ปุ่นแบบเดียวที่สื่อมักเล่า หลายชั่วอายุคนถูกกลืนเข้ากับสังคมกระแสหลัก บางคนยังไม่ยอมเปิดเผยว่าตนมีเชื้อสายไอนุ เพราะกลัวอคติต่อ “คนที่ถูกมองว่าต่าง”

ตัวเลขประชากรไม่เคยชัดเจน: การสำรวจในฮอกไกโดมักพูดถึงหลักหมื่นคนที่ระบุตัวตน ขณะที่อีกหลายคนไม่เปิดเผยหรือมีเชื้อสายผสม ภาษาและพิธีกรรมหลายอย่างยังอยู่ในภาวะเปราะบาง ชาวไอนุเกิดขึ้นมาอย่างไร เผชิญอะไรกับวาจิน (ชาวญี่ปุ่นแผ่นดินหลัก) และใช้ชีวิตอย่างไรในปัจจุบัน — นั่นคือเรื่องที่ควรเล่าด้วยความระมัดระวัง ไม่ใช่ด้วยตำนานท่องเที่ยวอย่างเดียว

สารบัญ 8

ประวัติของชาวไอนุ

สำหรับชาวไอนุ ธรรมชาติคือหนึ่งใน คามุย (kamuy) — สิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่มอบพืชและสัตว์ พิธีกรรมที่เกี่ยวกับการอยู่ร่วมกับสิ่งแวดล้อมจึงไม่ใช่การ “ครอบงำ” ธรรมชาติ แต่เป็นการรักษาสมดุลที่ถือว่าสำคัญต่อการดำรงชีวิต

ทุกวันนี้ชุมชนไอนุเป็นที่รู้จักมากที่สุดบนเกาะฮอกไกโด แม้ประวัติศาสตร์ทางเหนือจะแตะถึงซาฮาลินและหมู่เกาะคูริลด้วย ต่างจากกระแสที่มักโยงกับยุคยาโยอิและอิทธิพลจากคาบสมุทรเกาหลีกับจีน ทางเหนือของญี่ปุ่นมีเส้นทางวัฒนธรรมของตัวเอง

คำว่า ไอนุ แปลว่า “มนุษย์” คู่ตรงข้ามกับคามุยที่เป็นเทพ พวกเขาเคยอาศัยในฮอกไกโดและดินแดนที่ปัจจุบันบางส่วนอยู่ในรัสเซีย การตั้งถิ่นฐานอย่างเป็นระบบจากรัฐญี่ปุ่นเข้มข้นขึ้นในยุคเมจิ (ค.ศ. 1868–1912) เมื่อฮอกไกโดถูกมองเป็นดินแดนที่ต้อง “เปิด” และวิถีไอนุหลายอย่างถูกกดทับ

ต้นกำเนิดยังมีช่องว่างให้ถกเถียง สิ่งที่ชัดขึ้นจากหลักฐานและคำบอกเล่าคือชุมชนทางเหนือมีรากในชั้นวัฒนธรรมก่อนสมัยใหม่ — รวมถึงความเชื่อมโยงกับยุคโจมง วัฒนธรรมโอค็อตสค์ และซัตสึมง รวมถึงสมมติฐานการติดต่อกับกลุ่มในยูเรเซียและเขตอาร์กติก โดยไม่ปิดจบด้วยทฤษฎีเดียว

ต้นกำเนิดของชาวไอนุ

ทฤษฎีเก่าบางสายเคยโยงไอนุกับการอพยพแบบ “มองโกล” หลังโจมง วันนี้ภาพรวมระมัดระวังกว่า: พันธุกรรม โบราณคดี และประวัติศาสตร์บอกเล่าชี้ไปที่ชนพื้นเมืองทางเหนือของหมู่เกาะ ที่ถูกหล่อด้วยการติดต่อและการต่อต้านหลายศตวรรษ ไม่ใช่ฉลากเชื้อชาติแบบศตวรรษที่ 19

ชาวญี่ปุ่น (วาจิน) เริ่มรุกเข้าฮอกไกโดแรงขึ้นตั้งแต่ศตวรรษที่ 15 ก่อนการล่าอาณานิคมแบบเมจิ ก็มีไอนุอาศัยในภูมิภาคนี้แล้ว — การพบกันจึงไม่ใช่ “พบกันอย่างสงบ” แบบโปสการ์ด

ความขัดแย้งกับชาวไอนุ

ในศตวรรษที่ 15 การค้าและข้อพิพาทเรื่องที่ดินเพิ่มมากขึ้น ชาวไอนุถูกกดขี่และผลักออกจากพื้นที่สำคัญ มีการปะทะรุนแรง รวมถึงการลุกฮือของโคชามาอิน (ค.ศ. 1457) และในปี 1789 การรบคูนาชิริ–เมนาชิ (Kunashir–Menashi) ที่ฝ่ายวาจินมีชัยเหนือกองกำลังไอนุ

การรบนั้นเกี่ยวข้องกับฮอกไกโดและเกาะใกล้เคียง: ไอนุโจมตีชุมชนวาจินที่คูนาชิร มีผู้เสียชีวิตหลายสิบคนทั้งสองฝ่าย ยังไม่มีสาเหตุเดียวที่สรุปได้ทั้งหมด งานวิจัยบางส่วนพูดถึงการกดขี่ทางการค้า การดูถูก และความสงสัยเรื่องสาเกที่มีพิษในพิธีแสดงความจงรักภักดี — ปัจจัยที่หากยืนยันได้ จะอธิบายได้ว่าทำไมความโกรธจึงปะทุ

ชาวไอนุเรียกชาวญี่ปุ่นว่า วาจิน หรือ ชาโม คำที่กาลเวลาทำให้หนักขึ้นในความหมายของผู้ตั้งอาณานิคมและผู้ที่ไว้วางใจยาก เมื่อรัฐญี่ปุ่นขยายอำนาจขึ้นเหนือ ที่ดินของไอนุหดลง และชีวิตกระจุกตัวบนฮอกไกโดมากขึ้น

ประเพณีทางศาสนาของชาวไอนุ

เช่นเดียวกับหลายวัฒนธรรม ความเชื่อของไอนุหันไปหาเทพที่ผูกกับธรรมชาติ: หมาป่า หมี น้ำ ไฟ ลม มีสามตัวละครที่สำคัญเป็นพิเศษ — เทพแห่งหมีและภูเขา (คิม-อุน คามุย) เทพีแห่งเตาไฟ (คามุย ฟุจิ) และเทพแห่งทะเล การประมง และสัตว์ทะเล (เรปุน คามุย)

มนุษย์ไม่ได้ถูกมองว่าเป็นสายพันธุ์ที่ครองอำนาจเด็ดขาด สิ่งที่หยิบจากธรรมชาติต้องขอบคุณ ไฟในเตาเป็นเหมือนประตูสู่โลกวิญญาณ; คามุย ฟุจิ คุ้มครองบ้าน และในประเพณี ยังเกี่ยวกับการวางดวงวิญญาณให้ทารกแรกเกิด

ด้านวัฒนธรรมของชาวไอนุ

การตกปลาและการล่าสัตว์เคยเป็นแกนเศรษฐกิจประจำวัน ในการล่าสัตว์ป่าใช้พิษ ซูรคุ จากพืชอะโคนิท เตรียมอย่างระมัดระวังบนปลายหอกและลูกธนู การถนอมอาหารอาศัยการรมควันและตากแห้ง — โดยเฉพาะปลาแซลมอน

ผู้ชายวัยผู้ใหญ่มักไว้เคราและผมเป็นสัญลักษณ์ของวุฒิภาวะ ผู้หญิงสักปาก มือ และปลายแขน: ประเพณีที่ถูกห้ามและกลืนกลายในเวลาต่อมา ทุกวันนี้บางครั้งเห็นในรูปแบบชั่วคราวหรือเพื่อรำลึกเท่านั้น

หมู่บ้าน (โคตัน) รวมบ้าน (จิเสะ) ขนาดไม่ใหญ่ มักมีหนึ่งหรือสองห้อง แต่ละหมู่บ้านมีหัวหน้า พิธีที่รู้จักกันดีอย่างหนึ่งคือ อิโยมันเตะ (บางครั้งเขียน ไอโอมันเตะ): การส่งวิญญาณของสัตว์ — แบบคลาสสิกคือหมี — กลับสู่โลกของคามุย

เมื่อทารกเกิดจะได้ชื่อชั่วคราว ชื่อ “จริง” มาประมาณอายุสามขวบตามบุคลิก ชื่อชั่วคราวอาจตั้งให้ “น่าเกลียด” หรือถ่อมตัวโดยเจตนา — เช่น อายาย (เสียงร้องไห้) พอยชิ (อุจจาระเล็ก) หรือ ชิออน (อุจจาระเก่า) — เพื่อไม่ดึงวิญญาณร้าย

ชาวไอนุในวันนี้

เพื่อได้รับการยอมรับ หลายคนต้องละทิ้งภาษา ชุด และพิธีกรรม ยูเนสโกจัดภาษาไอนุเป็นภาษาที่ถูกคุกคามอย่างรุนแรง: ผู้พูดพื้นเมืองคล่องแคล่วมีน้อย แม้หลักสูตรและโครงการฟื้นฟูจะยังดำเนินอยู่

ทางกฎหมาย ก้าวสำคัญปี 2008 คือมติรัฐสภาที่รับรองไอนุในฐานะชนพื้นเมือง ปี 2019 ตามด้วยกฎหมายส่งเสริมนโยบายไอนุ ที่ระบุอย่างชัดเจนว่าเป็นชนพื้นเมือง และมุ่งยกระดับวัฒนธรรมกับศักดิ์ศรี — โดยไม่ปิดจบปัญหาการเลือกปฏิบัติในชีวิตประจำวันด้วยตัวกฎหมายเพียงอย่างเดียว

ก่อนหน้านั้น นักกิจกรรม ชิเงรุ คายาโนะ กลายเป็นชาวไอนุคนแรกที่ได้รับเลือกเข้าไดเอต (รัฐสภา) ในปี 1994: เสียงสาธารณะที่ผลักดันภาษา สิทธิ และความทรงจำให้เกินกว่า “คติพื้นบ้านโชว์ทัวร์”

สำหรับผู้ที่เดินทางไปฮอกไกโด จุดอ้างอิงระดับชาติคือ อุโปะโปย (Upopoy — พื้นที่สัญลักษณ์ของการอยู่ร่วมกันทางชาติพันธุ์) ที่ชิราโออิ: พิพิธภัณฑ์และสวนที่เปิดในเดือนกรกฎาคม 2020 หลังเลื่อนจากสถานการณ์โรคระบาด มันไม่ใช่ “หมู่บ้านไอนุที่คนอยู่อาศัยจริงร้อยเปอร์เซ็นต์” แต่เป็นศูนย์กลางให้คนญี่ปุ่นและนักท่องเที่ยวเรียนรู้ประวัติและวัฒนธรรม — และก็มีข้อถกเถียงว่า รัฐเล่าเรื่องชนพื้นเมืองอย่างไร

ประมาณการประชากรยังลื่นไหล: ตัวเลขในฮอกไกโดมักอยู่ที่หลักหมื่นคนที่ระบุตัวตน ขณะที่ประมาณการนอกทางการและตัวตนผสมทำให้ตัวเลขสูงขึ้น สิ่งที่สำคัญต่อผู้อ่านคือ — พวกเขาไม่ใช่ชนที่ “สูญพันธุ์” แต่เป็นการดำรงอยู่ที่มีชีวิต บางครั้งมองไม่เห็น และยังต่อสู้กับอคติกับการฟื้นฟูวัฒนธรรม

Golden Kamuy — อนิเมะเกี่ยวกับชาวไอนุ

Golden Kamuy เป็นมังงะและอนิเมะที่ผสมการผจญภัย อารมณ์ขัน และความใส่ใจรายละเอียดวัฒนธรรมไอนุในฮอกไกโดต้นศตวรรษที่ 20 บนฉากหลังความตึงเครียดระหว่างญี่ปุ่นกับรัสเซีย

เรื่องตามซูงิโมโตะ อดีตทหารที่ตามหาสมบัติในตำนาน: แผนที่สักบนร่างนักโทษที่หนีจากคุกอาบาชิริ เขาพบอาชิริปะ เด็กสาวไอนุที่นำทางและวางภาษา การล่า อาหาร และคามุยไว้กลางเรื่อง

มันไม่ได้แทนตำราชาติพันธุ์วิทยา แต่สำหรับผู้อ่านจำนวนมากนี่คือการพบครั้งแรกกับญี่ปุ่นทางเหนือที่ต่างจากโปสการ์ดโตเกียว–เกียวโต นอกจากอนิเมะแล้ว มังงะยังเป็นแหล่งเล่าที่ครบที่สุด

ชาวไอนุในโลกปัจจุบัน

การเลือกปฏิบัติไม่ได้หายไปพร้อมกฎหมาย ภาพเหมารวม มุกตลก และความเชื่อว่าญี่ปุ่น “ชาติพันธุ์เดียว” ยังกดดันผู้ที่เปิดเผยตัวตนไอนุ ในเวลาเดียวกัน เยาวชนและครอบครัวหลายกลุ่มเรียนภาษาอีกครั้ง เสนองานฝีมือ ดนตรี และการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมด้วยเสียงของตนเอง

ชาวไอนุรับใช้คามุย: เกือบทุกสิ่งรอบชีวิต — ไฟ น้ำ ลม หมี จิ้งจอก นกฮูก วาฬเพชฌฆาต วัตถุ — อาจเป็นเทพ คำว่าไอนุชี้ถึงมนุษย์ในความสัมพันธ์กับโลกนั้น ไม่ใช่ “คนป่า” ในพิพิธภัณฑ์ เพื่อภาพกว้างเรื่องความเชื่อในประเทศ ลองดูศาสนาในญี่ปุ่น และจักรวาลของโยไคและสิ่งมีชีวิตในตำนาน ได้ แต่พึงจำว่าไอนุกับคติพื้นบ้านวาจินไม่ใช่เรื่องเดียวกัน

ชาวญี่ปุ่นไม่ได้เหมือนกันทั้งหมด — คนที่เดินทางเกินคลิเช่รู้ดี การศึกษาเรื่องไอนุไม่ใช่ของสะสมความแปลก: มันเป็นวิธีเข้าใจความหลากหลายจริงของญี่ปุ่น รอยแผลของการทำให้ทันสมัย และความยืนหยัดของผู้ที่ยังเรียกชื่อตัวเองออกมา