ข้อห้ามทางสังคมของญี่ปุ่น: หมึกสีแดง ตัวเลข และตะเกียบ

ข้อห้ามทางสังคมของญี่ปุ่น: หมึกสีแดง ตัวเลข และตะเกียบ

ข้อห้ามหลายอย่างในญี่ปุ่นมาจากงานศพและความตาย เมื่อรู้ที่มา การเลี่ยงจึงกลายเป็นเรื่องของมารยาทมากกว่าโชคลาง

ในญี่ปุ่น การเขียนชื่อคนด้วยหมึกสีแดงเป็นเรื่องที่คนส่วนใหญ่หลีกเลี่ยง ข้อห้ามนี้มาจากภาพของงานศพและความตายที่เชื่อมกับสีแดงในพิธีกรรมบางอย่าง

ข้อห้ามเดียวกันยังปรากฏในเรื่องเล็กๆ ที่คนญี่ปุ่นทำตามกันมานาน เช่น ตัวเลขที่ออกเสียงคล้ายคำว่าความตาย หรือวิธีวางตะเกียบบนโต๊ะอาหาร เมื่อเข้าใจที่มาของแต่ละข้อ ก็จะเห็นว่าหลายอย่างเป็นเรื่องของมารยาทที่ช่วยให้อยู่ร่วมกับคนอื่นได้ง่ายขึ้น

สารบัญ 7

ทำไมหมึกสีแดงจึงเป็นข้อห้ามสำหรับชื่อ

ในญี่ปุ่นมีธรรมเนียมสร้างหลุมศพไว้ล่วงหน้า บางคนเลือกป้ายหินและจองที่ไว้ตั้งแต่ยังมีชีวิต ในช่วงนั้นชื่อของเจ้าของหลุมศพจะถูกเขียนด้วยสีแดง พอเสียชีวิตแล้วจึงเปลี่ยนเป็นสีดำ ธรรมเนียมการเตรียมหลุมศพแบบนี้ยังปรากฏในพิธีศพและสุสานในญี่ปุ่น ซึ่งอธิบายขั้นตอนและความหมายของป้ายหินไว้ละเอียดขึ้น

คนญี่ปุ่นจึงเชื่อมชื่อบนป้ายหลุมศพเข้ากับความตาย และสีแดงกลายเป็นสีที่เตือนถึงเรื่องนั้น จากธรรมเนียมนี้ การเขียนชื่อของคนที่ยังมีชีวิตด้วยหมึกสีแดงจึงถูกมองว่าเป็นลางร้ายหรือการแช่ง บางคนเชื่อว่าอาจทำให้เกิดการตายก่อนวัยอันควร ในบางพื้นที่ของญี่ปุ่น ชื่อของผู้กระทำผิดก็ถูกเขียนด้วยหมึกสีแดงเช่นกัน ยิ่งทำให้สีแดงผูกกับความผิดและเรื่องร้ายแรงมากขึ้น

ป้ายหลุมศพญี่ปุ่นที่มีชื่อสลักด้วยตัวอักษรสีแดง

อีกความหมายหนึ่งมาจากแวดวงธุรกิจ คำว่า 赤字 (akaji) แปลว่าตัวเลขสีแดงหรือการขาดทุน กิจการที่กำไรจะแสดงเป็น 黒字 (kuroji) หรือตัวเลขสีดำ เมื่อชื่อคนถูกเขียนด้วยสีแดง จึงมีคนตีความว่าเป็นการส่งผลร้ายให้ล้มละลายหรือทำกิจการขาดทุน

สีแดงยังถูกใช้ในงานเอกสารอย่างการแก้ไขร่างและการตรวจงาน ครูหรือหัวหน้าจะใช้ปากกาแดงขีดแก้ข้อผิดพลาด เวลาชื่อของใครถูกเขียนด้วยสีแดงในเอกสาร จึงดูเหมือนชื่อนั้นกำลังถูกตรวจแก้หรือไม่ได้รับความสำคัญเท่าชื่ออื่น

ตัวเลข 4 และ 9

ตัวเลขที่คนญี่ปุ่นระวังมากที่สุดคือ 4 อ่านว่า ชิ (shi) ซึ่งพ้องเสียงกับคำว่า 死 (shi) ที่แปลว่าความตาย การอ่านอีกรูปหนึ่งคือ ยอน (yon) จึงถูกใช้แทนในชีวิตประจำวันเพื่อเลี่ยงความหมายนั้น ในโรงพยาบาล โรงแรม และอพาร์ตเมนต์บางแห่งจะไม่มีห้องหรือชั้นหมายเลข 4

ในวงการรถแข่ง หมายเลข 42 อ่านว่า ชินิ (shini) ซึ่งแปลว่าตาย และ 49 อ่านว่า ชิคุ (shiku) ซึ่งแปลว่าทุกข์ทรมาน จึงถูกเลี่ยงเช่นกัน ความหมายของตัวเลขในญี่ปุ่นไม่ได้หยุดอยู่ที่ 4 กับ 9 เพราะเลขแต่ละตัวยังเชื่อมกับคำศัพท์และการเล่นเสียงอื่นอีกมาก

เลข 9 อ่านว่า คุ (ku) พ้องกับ 苦 (ku) ที่แปลว่าความทุกข์ เวลาซื้อของขวัญเป็นชุด คนญี่ปุ่นมักเลือกชุด 3 ชิ้นหรือ 5 ชิ้นและหลีกเลี่ยงชุด 4 ชิ้น หวี (kushi) ก็ไม่ค่อยถูกให้เป็นของขวัญ เพราะคำว่าหวีออกเสียงเหมือนเลข 94 ซึ่งประกอบจากเลข 9 ที่หมายถึงความทุกข์กับเลข 4 ที่หมายถึงความตาย

ในทางกลับกัน เลข 7 ถือเป็นเลขมงคลในพุทธศาสนา และเลข 8 ถือว่าโชคดีเพราะรูปทรงที่เปิดกว้าง ตัวเลขจึงมีทั้งความหมายดีและความหมายร้ายปนกันไปตามเรื่องเล่าในแต่ละท้องถิ่น

ตะเกียบกับความตาย

ตะเกียบบนโต๊ะอาหารญี่ปุ่นมีกฎที่คนนอกมักไม่รู้ การปักตะเกียบตั้งตรงในชามข้าวเรียกว่า ทาเทบาชิ (立て箸) หรือ โฮโตเกบาชิ (仏箸) ภาพนี้เหมือนข้าวที่จัดไว้ถวายผู้เสียชีวิตในพิธีศพ จึงไม่ควรทำบนโต๊ะอาหารแม้จะไม่มีใครพูดถึงโชคลางก็ตาม

อีกข้อห้ามคือการส่งอาหารจากตะเกียบคู่หนึ่งไปยังอีกคู่หนึ่ง เรียกว่า ฮาชิวาตาชิ (箸渡し) ท่านี้เหมือนพิธีเก็บกระดูกหลังการเผาศพ เมื่อญาติใช้ตะเกียบส่งชิ้นกระดูกให้กันในพิธี วิธีที่ปลอดภัยคือคีบอาหารวางบนจานของอีกฝ่ายแล้วให้เขาใช้ตะเกียบของตัวเอง

ข้อห้ามเรื่องตะเกียบในญี่ปุ่นมีหลายข้อ สองข้อที่คนญี่ปุ่นสังเกตที่สุดคือการปักตะเกียบในข้าวและการส่งอาหารจากตะเกียบถึงตะเกียบ ส่วนข้อห้ามอื่น เช่น การไขว้ตะเกียบบนจาน การเคาะชาม และการชี้ด้วยตะเกียบ มาจากมารยาททั่วไปที่ช่วยให้มื้ออาหารสงบและน่าอยู่ขึ้น

การนอน เล็บ และทิศเหนือ

การนอนหันศีรษะไปทางทิศเหนือเรียกว่า คิตะมากุระ (北枕) ในพิธีศพญี่ปุ่น ผู้เสียชีวิตจะถูกจัดให้ศีรษะชี้ไปทางทิศเหนือ คนที่ยังมีชีวิตจึงถูกสอนให้เลี่ยง เพราะภาพของการนอนทิศเหนือชวนให้นึกถึงการจัดร่างผู้เสียชีวิตในพิธีศพ

ความเชื่อนี้ผ่อนลงมากเมื่อเทียบกับอดีต หลายคนนอนในทิศนี้ได้โดยไม่คิดอะไร บางคนถึงกับบอกว่านอนหันศีรษะไปทางเหนือแล้วสบายตัว แต่ในบ้านญี่ปุ่นหรือเรียวกังบางแห่ง เจ้าของที่พักอาจเตือนด้วยความเกรงใจหากเห็นแขกจัดหมอนผิดทิศ

เรื่องเล่าอีกข้อเกี่ยวกับการตัดเล็บตอนกลางคืน ว่ากันว่าจะทำให้ไม่ได้อยู่กับพ่อแม่ตอนที่ท่านเสียชีวิต ในอดีตการตัดเล็บในที่แสงสลัวด้วยของมีคมเป็นเรื่องเสี่ยง คนเฒ่าคนแก่จึงห้ามไว้เพื่อความปลอดภัยมากกว่าจะเป็นเรื่องโชคลางเพียงอย่างเดียว

การผิวปากตอนกลางคืนก็ถูกห้ามในบางบ้าน เชื่อกันว่าเสียงผิวปากจะเรียกงูให้เข้ามา ในอดีตคำว่างูในที่นี้หมายถึงขโมย ข้อห้ามจึงเป็นวิธีเตือนไม่ให้ส่งเสียงรบกวนเพื่อนบ้านและไม่ดึงดูดคนไม่ดีเข้ามาในบ้าน

สิ่งที่นำโชคดี

นอกจากข้อห้ามแล้ว ความเชื่อโชคลางของญี่ปุ่นยังมีเรื่องของโชคดีอยู่มาก ในวันขึ้นปีใหม่คนญี่ปุ่นไปไหว้ศาลเจ้า ซื้อเครื่องราง omamori และตั้งแมวกวัก (maneki-neko) ไว้หน้าร้านเพื่อเชิญโชคและลูกค้า ตุ๊กตาดารุมะใช้ตั้งเป้าหมายและเติมตาข้างหนึ่งไว้จนกว่าจะสำเร็จ

แมวดำในญี่ปุ่นถือเป็นสัตว์นำโชค ต่างจากหลายประเทศในยุโรปที่มองแมวดำเป็นลางร้าย ในตอนเช้าถ้าเห็นแมงมุมในบ้าน เชื่อกันว่าจะมีเรื่องดีๆ เกิดขึ้น ส่วนหลังกลับจากงานศพ คนญี่ปุ่นมักโปรยเกลือที่ทางเข้าบ้านเพื่อชำระล้างสิ่งไม่ดีก่อนเข้าบ้าน

อีกเรื่องเล็กๆ ที่คนญี่ปุ่นทำตามกันคือการซ่อนนิ้วโป้งเมื่อรถศพวิ่งผ่าน นิ้วโป้งในภาษาญี่ปุ่นเรียกว่า โอยายูบิ (親指) แปลว่านิ้วพ่อแม่ การซ่อนนิ้วโป้งจึงเป็นการปกป้องพ่อแม่จากเรื่องร้าย

วันนี้ยังถือกันแค่ไหน

คนญี่ปุ่นรุ่นใหม่จำนวนมากมองข้อห้ามเหล่านี้เป็นเรื่องของมารยาทมากกว่าโชคลาง พวกเขาอาจไม่เชื่อว่าการเขียนชื่อด้วยหมึกแดงจะทำให้ใครตาย แต่ก็ยังเลือกใช้ปากกาดำหรือน้ำเงินเมื่อต้องเซ็นชื่อ เพราะสีแดงในเอกสารดูเหมือนการแก้ไขหรือการตำหนิ

ในโรงเรียนและที่ทำงาน ปากกาแดงยังใช้สำหรับตรวจงานและแก้ข้อผิดพลาดตามปกติ ตราประทับส่วนตัว (inkan) ก็ใช้หมึกสีแดงได้ เพราะสีแดงในบริบทนั้นหมายถึงการยืนยันตัวตน ต่างจากการเขียนชื่อคนด้วยลายมือบนกระดาษ

เมื่อไปญี่ปุ่น สิ่งที่ควรจำจริงๆ มีไม่กี่อย่าง ใช้ปากกาดำหรือน้ำเงินเมื่อต้องเขียนชื่อคน ไม่ปักตะเกียบในชามข้าว และไม่ส่งอาหารจากตะเกียบถึงตะเกียบ ส่วนเรื่องตัวเลขและทิศทางการนอนนั้นขึ้นอยู่กับสถานการณ์และคนรอบข้าง ถ้าอีกฝ่ายดูจริงจังกับเรื่องนี้ การเลี่ยงก็เป็นวิธีแสดงความเกรงใจที่ง่ายที่สุด

สรุป

ข้อห้ามทางสังคมของญี่ปุ่นหลายข้อมีจุดร่วมเดียวกัน คือการหลีกเลี่ยงภาพของงานศพและความตาย สีแดงบนชื่อ ตัวเลข 4 กับ 9 ตะเกียบที่ปักในข้าว และการนอนหันศีรษะไปทางเหนือ ล้วนเชื่อมโยงกับพิธีศพหรือคำที่ออกเสียงคล้ายความทุกข์

เมื่อรู้ที่มา ข้อห้ามเหล่านี้ก็ไม่ใช่เรื่องน่ากลัวอีกต่อไป สิ่งเหล่านี้คือภาษาของมารยาทที่คนญี่ปุ่นใช้แสดงความใส่ใจต่อคนรอบข้าง การจำสองสามข้อที่สำคัญจึงเพียงพอสำหรับการอยู่ร่วมกันอย่างสบายใจ โดยไม่ต้องจำทุกข้อหรือเชื่อทุกเรื่อง

แหล่งที่มาและลิงก์ที่เป็นประโยชน์

เกี่ยวกับผู้เขียน

Kevin Henrique

ผู้เชี่ยวชาญด้านวัฒนธรรมเอเชียที่มีประสบการณ์มากกว่า 10 ปี โดยเน้นญี่ปุ่น เกาหลี อนิเมะ และเกม เป็นนักเขียนและนักเดินทางที่เรียนรู้ด้วยตัวเอง มุ่งสอนภาษาญี่ปุ่น เคล็ดลับท่องเที่ยว และเรื่องน่าสนใจเชิงลึก

ชุมชน

ความคิดเห็น

0 ความคิดเห็น

ยังไม่มีความคิดเห็นที่เผยแพร่ในภาษานี้

ส่งความคิดเห็น

แสดงความคิดเห็นต่อบทความนี้

กำลังโหลดการตรวจสอบความปลอดภัย...

อย่าส่งลิงก์ embed หรือโฆษณา ความคิดเห็นจะผ่านระบบกันสแปมและแปลอัตโนมัติก่อนแสดงผล