Baka หมายถึงอะไรในภาษาญี่ปุ่น?

หลายคนรู้ว่า baka (馬鹿) ในภาษาญี่ปุ่นหมายถึงคนโง่ งี่เง่า บื้อ ทึ่ม เซ่อ ปัญญาอ่อน หรือตัวตลก — คำเดียวที่กินความด่าได้เป็นโหล แต่นั่นคือความหมายทั้งหมดของคำนี้จริงหรือ? คันจิที่เขียนคำนี้คือม้า (馬) กับกวาง (鹿) ซึ่งฟังแล้วไม่เข้ากับคำด่าเลยสักนิด

คำว่า baka (馬鹿 / ばか / バカ) เขียนได้ทั้งคันจิ ฮิรากานะและคาตากานะ อักษรสองตัวนั้นไม่ได้ถูกเลือกเพราะคนญี่ปุ่นคิดว่าม้ากับกวางโง่เป็นพิเศษ แต่เพราะเสียง ba กับ ka — เป็นอาเตจิ คือยืมคันจิมาเขียนเสียง มากกว่าจะแปลตามตัวอักษร แถมยังเคยเขียนแบบอื่น เช่น 莫迦 หรือ 破家 อีกด้วย

สารบัญ 5

ที่มาและความหมายของคำว่า Baka

ความหมายหลักไม่คลุมเครือ: คนโง่ ความโง่ หรือการกระทำที่ไร้สาระ ปัญหาอยู่ที่ที่มา เพราะนักภาษาญี่ปุ่นเสนอทฤษฎีหลายสาย และไม่มีสายไหนปิดคดีได้คนเดียว

หลักฐานลายลักษณ์อักษรชิ้นแรกที่ถูกอ้างบ่อยปรากฏในมหากาพย์ประวัติศาสตร์ ไทเฮกิ (太平記) ปี ค.ศ. 1342 ยุคราชสำนักเหนือ-ใต้ คำที่ใช้ตอนนั้นคือ bakamono (馬鹿者) ไม่ใช่แค่ baka โดด ๆ โทกิ โยริโตะ (土岐頼遠) แม่ทัพฝ่ายอาชิกางะ ไม่ยอมลงจากหลังม้าเมื่ออดีตจักรพรรดิโคงงสั่ง แล้วตะโกนถามว่าคนโง่แบบไหนถึงกล้ามาสั่งเขา — น่าจะเมาด้วย ฉบับศตวรรษที่ 14 เขียน バカ เป็นคาตากานะ ส่วนคันจิ 馬鹿 ไปโผล่ชัดในฉบับพิมพ์ราวปี 1600

ทฤษฎีที่เล่าสนุกที่สุดโยงกับสำนวนจีน ชี้กวางว่าเป็นม้า (指鹿為馬) ใน ซือจี้ ขันทีจ้าวเกา (趙高) ถวายกวางให้จักรพรรดิจิ๋นเอ้อร์ซื่อ (秦二世 / หูไห่) แล้วบอกว่าเป็นม้า คนที่เอาใจก็พูดตาม คนที่บอกความจริงถูกจัดการทีหลัง สำนวนนี้หมายถึงการบิดความจริงด้วยอำนาจ ไม่ได้แปลตรง ๆ ว่า “โง่” แต่พจนานุกรมญี่ปุ่นสมัย 1548 เคยอธิบาย 馬鹿 ว่า “ชี้กวางแล้วเรียกว่าม้า” นี่คือที่มาของเรื่องเล่าที่คนชอบเล่าต่อ ไม่ใช่ข้อพิสูจน์ทางเสียง

สายที่นักพจนานุกรมอย่างโคจิเอ็งรับมากกว่าคือคำสันสกฤต moha (โมหะ) ความหมายว่าความหลง ความไม่รู้ ภาพลวง เขียนเป็นคันจิ 莫迦 หรือ 慕何 แล้วค่อยอ่านเพี้ยนเป็น baka ในวงพระ นักปราชญ์สมัยเอโดะชื่ออามาโนะ ซาดากาเงะ เป็นคนเสนอเส้นนี้ นอกนั้นยังมีทฤษฎี 破家 (ครอบครัวล้มละลาย) ที่โยง bakamono กับคนโง่จนหมดตัว และทฤษฎีอ่อนกว่าที่ผูกกับ wakamono (若者) คนหนุ่มสาว แล้วเสียง w กลายเป็น b

คำเดียวกันยังไปไกลกว่าการด่าคน: ใช้กับของไร้สาระ ของพัง ของเกินเลย และแม้แต่ชื่อหอยทะเล bakagai (馬鹿貝) หรือ Mactra chinensis

การใช้คำว่า baka

น้ำเสียงกำหนดเกือบทั้งหมด คุณจะพูดแบบแซวเพื่อนสนิทได้ หรือจะตะโกนใส่จนฟังเหมือนดูถูกก็ได้ คำนี้จึงไม่ใช่คำหยาบระดับสูงสุดของภาษาญี่ปุ่น แต่ก็ไม่ใช่คำที่โยนใส่หัวหน้าหรือคนแปลกหน้าแล้วรอดทุกครั้ง

คนญี่ปุ่นชอบต่อท้ายหรือเติมหน้า baka เพื่อเปลี่ยนน้ำหนัก มีตัวอย่างใน รายการคำหยาบในภาษาญี่ปุ่น และคำที่เจอบ่อยมีประมาณนี้:

• Bakayarou (馬鹿野郎) — ไอ้โง่ / ไอ้บัดซบ แรงกว่า baka เดี่ยว
• Bakamono (ばかもの) — คนโง่
• Oobaka (大馬鹿) — โง่ใหญ่
• Baka na koto o shita (馬鹿なことをした) — เสียดายที่ทำอะไรโง่ไปแล้ว

คำเดียวกันยังไปอยู่ในวลีที่ไม่ด่าใครตรง ๆ:

• Bakashoujiki (馬鹿正直) — ซื่อจนเกินเลย ซื่อแบบไม่กรอง
• Bakadekai (馬鹿デカイ) — ใหญ่โตมโหฬาร
• Bakauke (馬鹿受け) — ฮิตปรู๊ด / ตลกจนคนรับกันทั่ว

อีกแบบที่คนเรียนภาษาเจอบ่อยคือการแปะ baka ท้ายสิ่งที่คลั่ง เช่น nihongo-baka คนบ้าภาษาญี่ปุ่น ไม่ได้แปลว่าโง่ แต่แปลว่าทุ่มกับเรื่องนั้นจนเรื่องอื่นหลุด หนัง Tsuribaka Nisshi (釣りバカ日誌) ก็ใช้สูตรเดียวกันกับคนบ้าตกปลา

ในอนิเมะคำนี้ดังเพราะสั้น ตะโกนง่าย และน้ำหนักเลื่อนได้ตามความสัมพันธ์ ตัวละครอย่างไทกะในโทราโดระตะโกน “baka” จนกลายเป็นลายเซ็น ไม่ใช่เพราะคำนี้แปลว่าบ้าในทุกฉาก แต่เพราะความหงุดหงิดกับคนใกล้ตัวออกมาเป็นคำเดิมซ้ำ ๆ

บากะกับอะโฮ่ — คันโตกับคันไซ

ถ้าได้ยินแค่จากซับอนิเมะ จะคิดว่า baka กับ aho (アホ / あほ) คือคำเดียวกัน ความจริงคือความหมายใกล้กัน แต่ภูมิภาคสลับน้ำหนัก

ในคันโต รวมโตเกียว คำว่า baka เป็นคำด่าทั่วไปที่เด็กก็ใช้ ส่วน aho ฟังแรงกว่า ใกล้ “โง่แบบไม่เหลือเยื่อใย” ในคันไซ โดยเฉพาะโอซาก้า เกียวโต นาระ วาคายามะ สัดส่วนกลับกัน: aho กลายเป็นคำแซวที่ใช้ทุกวันได้ บางทีฟังเหมือนหยอกเพื่อน ส่วน baka กลับเย็นและแรงกว่า ชาวโอซาก้าพูดว่า “ほんまアホやな” ได้โดยไม่ต้องเป็นเรื่องใหญ่ แต่ถ้าเผลอโยน baka ใส่คนคันไซที่เพิ่งรู้จัก บรรยากาศเปลี่ยนทันที

ฮกไกโดยิ่งวุ่น เพราะคนย้ายมาจากทั้งสองฝั่ง บางเขตถือ aho แรง บางเขตถือ baka แรง ของท้องถิ่นเองก็มี hankakusai (はんかくさい) คำสอนสั้น ๆ จึงไม่ใช่ตารางแปลตายตัว แต่เป็นกฎง่าย ๆ: ดูว่าคนตรงหน้ามาจากโตเกียวหรือโอซาก้า ก่อนจะยืมคำจากอนิเมะไปใช้จริง

เกร็ดที่มักถูกเล่าผิด

Bakabakashii (馬鹿馬鹿しい / ばかばかしい) ไม่ได้แปลว่าคนโง่ แต่แปลว่าเรื่องเหลวไหล ไม่คุ้มเถียง อยู่นอกความเป็นจริง

ในสงครามโลกครั้งที่สอง กองทัพญี่ปุ่นใช้เครื่องบินจู่โจมแบบมีคนบังคับชื่อ Ohka (桜花 / ดอกซากุระ) ฝ่ายสัมพันธมิตรเรียกมันว่า Baka bomb เพราะมองว่าภารกิจนั้นโง่จนน่าเศร้า ไม่ใช่รหัสย่อ B.A.K.A และไม่ใช่ระเบิดที่หล่นจากเครื่องโดยไม่มีคนบังคับ เครื่องนี้ถูกลากไปใกล้เป้าด้วยเครื่องบินทิ้งระเบิด แล้วนักบินค่อยจุดจรวดพุ่งชน

Baka ในภาษาถิ่นอื่น

จังหวัดที่ไม่มีในรายการมักใช้ baka ตามภาษากลางอยู่แล้ว คำด้านล่างเป็นรูปแบบท้องถิ่นที่คนในพื้นที่นั้นใช้แทนหรือใช้คู่กัน ไม่ใช่คำแปลใหม่ของทุกอำเภอ:

• ไอจิ = taake (たーけ)
• อากิตะ = bakake (ばかけ)
• อาโอโมริ = honjinashi (ほんじなし)
• เอฮิเมะ = ponke (ぽんけ)
• ฟุกุอิ = aho (あほ)
• ฟุกุโอกะ = anpontan (あんぽんたん)
• กิฟุ = tawake (たわけ)
• ฮกไกโด = hankakusai (はんかくさい)
• เฮียวโงะ = dabo (だぼ)
• อิบารากิ = dere (でれ)
• อิชิกาวะ = dara (だら)
• อิวาเตะ = doboke (とぼけ)
• คางาวะ = hokko (ほっこ)
• โคจิ = ahou (あほー)
• คุมาโมโตะ = anpontan (あんぽんたん)
• เกียวโต = aho (あほ)
• มิเอะ = ango (あんご)
• มิยางิ = hondenasu (ほんでなす)
• มิยาซากิ = shichirin (しちりん)
• นางาโนะ = nukesaku (ぬけさく)
• นาระ = aho (あほ)
• โออิตะ = bakatan (ばかたん)
• โอกายามะ = angou (あんごー)
• โอกินาวะ = furaa (ふらー)
• โอซากะ = doaho (どあほ)
• ซางะ = nitohasshu (にとはっしゅ)
• ชิงะ = ahou (あほー)
• ชิมาเนะ = daraji (だらじ)
• โทจิงิ = usubaga (うすばが)
• โทกุชิมะ = aho (あほ)
• ทตโตริ = darazu (だらず)
• โทยามะ = dara (だら)
• วากายามะ = aho (あほ)
• ยามางาตะ = anpontan (あんぽんたん)
• ยามานาชิ = nukesaku (ぬけさく)