ภาษามือญี่ปุ่น (Nihon Shuwa / JSL)

ในญี่ปุ่น นิ้วกลางไม่ได้เป็นแค่สัญลักษณ์ล้อเลียนแบบตะวันตกเสมอไป — ใน 日本手話 (Nihon Shuwa) หรือภาษามือญี่ปุ่น นิ้วเดียวกันนี้สามารถหมายถึง “พี่น้อง” ได้เลย รายละเอียดเล็ก ๆ แบบนี้ทำให้เห็นชัดว่าภาษามือของแต่ละประเทศไม่ใช่ “มือที่แปลภาษาพูด” แบบเดียวกันทุกที่

ภาษามือญี่ปุ่นมีคำศัพท์และไวยากรณ์เป็นของตัวเอง ไม่ใช่แค่การจัดเรียงคำของภาษาญี่ปุ่นที่พูดตามลำดับ และยังใช้ใบหน้า ตา คิ้ว และท่าทางร่างกายเป็นส่วนหนึ่งของไวยากรณ์ ไม่ใช่แค่การโบกมือ

สารบัญ 6

Nihon Shuwa คืออะไร

ภาษามือญี่ปุ่นเป็นที่รู้จักในชื่อ 日本手話 (nihon shuwa) เคยถูกเรียกในบริบทเก่าว่า temane และมีตัวย่อสากลว่า JSL — Japanese Sign Language เป็นภาษามือหลักในชุมชนคนหูหนวกของญี่ปุ่น และถือเป็นภาษาธรรมชาติ แยกจากภาษาญี่ปุ่นที่พูด แม้จะมีอิทธิพลและความเกี่ยวข้องทางวัฒนธรรม

JSL ไม่ได้ใช้เพียงมือและแขน แต่ยังใช้ตา คิ้ว ขากรรไกร และท่าทางใบหน้าเพื่อส่งข้อมูลทางไวยากรณ์ เรียกโดยรวมว่าเครื่องหมายที่ไม่ใช่มือ (non-manual markers) ช่วงสั้น ๆ จึงบรรจุความหมายได้มาก

ในเชิงประวัติ บันทึกที่อ้างอิงบ่อยที่สุดเชื่อมกับ 京都盲唖院 (โรงเรียนคนตาบอดและหูหนวกในเกียวโต) ที่ก่อตั้งปี 1878 โดย 古河太四郎 (Tashiro Furukawa) หลังจากนั้นระบบการศึกษาและนโยบายเปลี่ยนไปหลายรอบ รวมถึงยุคที่เน้นการพูดปาก (oralism) มากกว่าภาษามือ

ข้อเท็จจริงเกี่ยวกับ Nihon Shuwa

จำนวนผู้ใช้ JSL แท้จริงนั้นประมาณได้ยาก เพราะในญี่ปุ่นมีหลายรูปแบบที่เรียกรวมว่า “ภาษามือ” แม้จะไม่ใช่ JSL ทั้งหมด ประมาณการที่ใช้บ่อยในเอกสารภาษาอังกฤษอยู่ราวหลักหมื่นคนสำหรับผู้ใช้ JSL โดยตรง ขณะที่จำนวนผู้ที่มีความบกพร่องทางการได้ยินในประเทศสูงกว่านั้นมาก

• มีความคล้ายคลึงทางคำศัพท์กับภาษามือไต้หวันและเกาหลีในระดับหนึ่ง (มักอธิบายผ่านบริบทประวัติศาสตร์ร่วม)
• มีสำเนียงและรูปแบบตามภูมิภาค/จังหวัด ไม่ใช่แบบเดียวกันทั้งประเทศ
• นอกจากคำมือ ยังมี 指文字 (yubimoji) สำหรับสะกดชื่อและคำที่ไม่มีสัญลักษณ์ประจำ
• คันจิและรูปทรงตัวอักษรมีบทบาทในบางสัญลักษณ์และใน “การเขียนในอากาศ” (kūsho) เมื่อต้องการชี้แจงชื่อหรือสถานที่

ในชีวิตประจำวัน ผู้ที่มีความบกพร่องทางการได้ยินอาจใช้สติกเกอร์หรือป้ายพิเศษบนรถเพื่อสื่อสารกับผู้ใช้ถนนคนอื่น — อ่านต่อได้ที่ สติกเกอร์รถยนต์ญี่ปุ่นและความหมาย

JSL กับ 対応手話 (taiō-shuwa) ต่างกันอย่างไร

ในญี่ปุ่นคำว่า “手話 / shuwa” ถูกใช้กว้างมาก จนคนนอกมักสับสนระหว่างภาษาจริงกับ “ภาษาญี่ปุ่นที่ติดมือ”

• 日本手話 (Nihon Shuwa / JSL) — ภาษาธรรมชาติ มีไวยากรณ์และลำดับคำเป็นของตัวเอง
• 対応手話 (taiō-shuwa) — จัดมือตามลำดับคำของภาษาญี่ปุ่นที่พูด ใกล้ “ภาษาญี่ปุ่นที่มองเห็นได้” มากกว่าภาษามืออิสระ
• 中間手話 (chūkan-shuwa) — รูปแบบผสมระหว่างสองแนวทาง

ถ้าเห็นมือเรียงคำเหมือนประโยคภาษาญี่ปุ่นเป๊ะ ๆ มักเป็น taiō-shuwa ไม่ใช่ JSL เต็มรูปแบบ ความต่างนี้สำคัญเมื่อดูอนิเมะ ดราม่า หรือคลิปสอน “ภาษามือญี่ปุ่น” บนเน็ต

นิ้วกลางในภาษามือญี่ปุ่น

สิ่งที่แพร่บนอินเทอร์เน็ตบ่อยคือสัญลักษณ์ “พี่น้อง” 兄弟 (kyōdai) ที่ทำโดยยกนิ้วกลางทั้งสองมือ — ดูตลกมากถ้ามองด้วยสายตาตะวันตก จินตนาการพี่น้องหลายคนโบกนิ้วกลางหากันในโบสถ์เพื่อเรียกความสนใจก็พอจะเข้าใจว่าทำไมคลิปนี้ถึงไวรัล

ควรชัดเจนว่านิ้วกลางในญี่ปุ่นไม่ได้มีความหมายเดิมแบบตะวันตกเสมอไป แม้คนญี่ปุ่นรุ่นใหม่จะรู้จักการใช้งานตะวันตกแล้วก็ตาม คำว่า “พี่ชาย” 兄 (ani) ก็ใช้นิ้วกลางเช่นกัน แต่ใช้มือเดียว สัญลักษณ์เหล่านี้ยังปรากฏในบริบทอื่น เช่น แนวคิดเรื่องเงิน หรือเลข “ห้า” เมื่อใช้ร่วมกับนิ้วอื่น

คุณจะเห็นสัญลักษณ์แนวนี้ในสื่ออย่าง Gangsta., Orange Days และภาพยนตร์ Babel (ฉากของ Rinko Kikuchi) นอกจากนี้ผลงานอย่าง Koe no Katachi (A Silent Voice) และ Yubisaki to Renren (A Sign of Affection) ก็ทำให้คนทั่วไปสนใจ JSL มากขึ้น

https://www.youtube.com/shorts/niLjCSrUgbY

ตัวอักษรญี่ปุ่นในภาษามือ (yubimoji)

指文字 (yubimoji) คือระบบ “ตัวอักษรนิ้ว” ที่จับคู่กับพยางค์คานะ ใช้เมื่อไม่มีสัญลักษณ์คำสำเร็จรูป — ชื่อคน ชื่อสถานที่ คำยืม หรือคำแปลก ๆ ระบบที่ใช้ทั่วไปพัฒนามาในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 และใช้บ่อยน้อยกว่า ASL ในชีวิตประจำวันของคนหูหนวกญี่ปุ่น

ถ้าอยากหาสื่อเรียนเพิ่ม เว็บเหล่านี้มีประโยชน์:

• newsigns.jp — คลังสื่อและบทเรียนภาษามือ
• jw.org/jsl — เนื้อหาใน JSL
• Kyoto Prefectural Education Center (JSL) — แนะนำสัญลักษณ์และวัฒนธรรม

ภาษามือญี่ปุ่นกับภาษามือไทย

เหมือนที่ JSL ไม่ใช่ “ภาษาญี่ปุ่นที่ทำมือ” ภาษามือไทยก็ไม่ใช่ “ภาษาไทยที่ทำมือ” เช่นกัน แต่ละระบบมีคำ ไวยากรณ์ และวัฒนธรรมของชุมชนคนหูหนวกเอง คลิปด้านล่างเปรียบเทียบความหมายที่ต่างกันระหว่างญี่ปุ่นกับไทย — ใช้เป็นจุดเริ่ม ไม่ใช่พจนานุกรมสมบูรณ์

https://www.youtube.com/watch?v=eElPKpey_HA

สรุปสั้น ๆ: Nihon Shuwa เป็นภาษาเต็มรูปแบบของชุมชนคนหูหนวกในญี่ปุ่น มีประวัติยาวนานอย่างน้อยตั้งแต่ยุคโรงเรียนในเกียวโตปี 1878 มีระบบนิ้วอักษร yubimoji และแยกชัดจาก taiō-shuwa ที่เรียงตามภาษาพูด ถ้าเจอสัญลักษณ์ “พี่น้อง” ที่ยกนิ้วกลาง อย่าเพิ่งตัดสินด้วยสายตาตะวันตก — ใน JSL อาจเป็นแค่การเรียก “พี่น้อง” ธรรมดา