นินจาในญี่ปุ่นศักดินา: ตำนานชิโนบิที่คนเข้าใจผิด

ด้วยสื่อตะวันตก เรามีมุมมองที่ค่อนข้างขาวดำเกี่ยวกับซามูไรและนินจา หรือชิโนบิ เพราะถูกนำเสนอว่าอยู่คนละขั้วตลอด ในความเป็นจริง ซามูไรเป็นนักรบในวรรณะสูง ส่วนนินจามักเป็นทหารรับจ้างที่มาจากชาวนาและซามูไรท้องถิ่น ไม่ใช่ปีศาจชุดดำที่เกิดมาเพื่อสู้ซามูไร

ทั้งสองต่างกันที่สไตล์ของ อาวุธ, การต่อสู้, เครื่องแบบ, จรรยาบรรณ และงานที่รับผิดชอบ แม้กระนั้นทั้งสองฝ่ายก็เคยร่วมงานกันในสงครามและการเมือง เพราะซามูไรสู้ซึ่งหน้า ส่วนนินจารับจ้างสอดแนมและปฏิบัติการลับ คำถามที่หนังไม่ค่อยตอบคือ ภาพชุดดำ หน้ากาก และดาวกระจายนั้นมาจากไหน ถ้าไม่ใช่จากค่ายจริงในยุคศักดินา

ยุทธวิธีของทั้งสองถูกใช้ในความขัดแย้งภายในญี่ปุ่นเอง ซามูไรมีศักยภาพในการรบแบบเปิด ชิโนบิเก่งสอดแนมและปลอมตัวเพื่อเก็บข้อมูลจากค่ายศัตรู ทั้งสองอย่างจำเป็นต่อการชนะศึกในยุคที่ข่าวกรองสำคัญพอๆ กับดาบ

เพราะความเชื่อผิดๆ บางคนถึงกับคิดว่านินจาไม่เคยมีอยู่จริง ทั้งที่เป็นเพียงตำนาน บันทึกอย่าง ไทเฮกิ (太平記) ในช่วงศตวรรษที่ 14 พูดถึงชิโนบิที่วางเพลิงศาลเจ้าอิวาชิมิซุฮะจิมังแล้ว คำว่า นินจา (忍者) ที่เราคุ้นเองเพิ่งใช้แพร่หลายราวทศวรรษ 1950 ส่วนในยุคศักดินาคนเรียก ชิโนบิ (忍び) กุสะ รัปปะ หรือซุปปะ ตามถิ่นและหน้าที่

สารบัญ 5

นินจาเป็นนักฆ่าชั่วร้าย?

ความเชื่อผิดๆ! นินจาไม่ใช่นักฆ่าที่ฆ่าตามใจชอบ นี่กลับเป็นภาพที่ภาพยนตร์ป้อนมาหนาที่สุด ไม่มีจรรยาบรรณแบบบูชิโดเป็นเครื่องแบบของชิโนบิ แต่ก็ไม่ได้แปลว่าพวกเขาสังหารเพื่อความสนุก งานหลักมีสองแกน: สอดแนม กับยุทธวิธีที่ลดกำลังศัตรูก่อนจะเผชิญหน้า ใครที่แกว่งดาบเป็นอย่างแรกถูกมองว่าเป็นชิโนบิระดับต่ำ

ในหนัง พวกเขาเป็นทหารรับจ้างชั่วที่โจมตีวีรบุรุษจากเงา ในประวัติศาสตร์ คนเหล่านี้มักเป็นชาวบ้านที่ถูกกดด้วยสงครามของไดเมียว ส่วนใหญ่เป็นชาวนาหรือซามูไรท้องถิ่นที่ปกป้องหุบเขาของตนเอง เมื่อถูกกดด้วยกำลังที่มากกว่า พวกเขาพัฒนาการรบแบบกองโจรที่เรียกกันภายหลังว่านินจุตสึ เมื่อขาดเงินหรือเมื่อเจ้านายว่าจ้าง ทักษะนั้นก็กลายเป็นสินค้า

หน้าที่รวมถึงการสอดแนม ก่อวินาศกรรม แทรกซึม ลอบสังหารเมื่อจำเป็น และสงครามกองโจร การต่อสู้แบบเปิดมีจริงในบางสถานการณ์ แต่เป้าหมายหลักคือเอาข้อมูลกลับมาให้เจ้านายได้ ไม่ใช่ทิ้งชื่อไว้บนสนามรบ

คันจิ 忍 แปลได้ทั้งอดทนและซ่อน คำว่าชิโนบิจึงชี้ไปที่คนที่เก็บตัว เก็บข้อมูล และไม่โฆษณาผลงานของตนเอง

นินจาทั้งหมดเป็นผู้ชาย?

ความเชื่อผิดๆ! คนส่วนใหญ่นึกถึงนินจาเป็นผู้ชายปิดหน้าสีดำพร้อมดาบ ที่โผล่จากเงาแล้วฟันโดยไม่เตือน ในบันทึกและในจินตนาการสมัยหลัง ผู้หญิงก็ถูกใช้ในงานข่าวกรอง เพราะเข้าถึงพื้นที่ที่ผู้ชายปลอมตัวไม่ถึง

คำว่า คุโนอิจิ (くノ一) ถอดจากเส้นคันจิของคำว่าผู้หญิง (女) เดิมเป็นสแลงเรียกผู้หญิงทั่วไป ไม่ใช่ชื่อหน่วยนินจาหญิงสำเร็จรูปอย่างในมังงะ ตำรา บังเซ็นชูไค (万川集海) มีตอนเรื่อง “วิชากุโนอิจิ” คือการใช้ผู้หญิงแทรกซึมเมื่อผู้ชายเข้าไม่ถึง ไม่ใช่หลักฐานว่ามีกองทัพนินจาหญิงแบบที่หนังชอบฉาย

ชิโนบิชายอาจปลอมเป็นผู้ติดตามซามูไรหรือช่างฝีมือ แต่บทนั้นเข้าถึงตัวเป้าหมายได้จำกัด ผู้หญิงที่รับบทคู่รัก สาวใช้ หรือคนในเรือน มีช่องทางที่ชัดเจนกว่าเมื่อต้องเข้าป้อมปราการ นั่นคือเหตุผลเชิงปฏิบัติ ไม่ใช่เวทมนตร์เพศหญิง

ภาพคุโนอิจิที่เชี่ยวชาญดาบ ปิ่นปักผม และยาพิษเป็นภาพที่นิยายและหนังเติมสีให้หนาขึ้นหลังสงครามโลกครั้งที่สอง สิ่งที่พอยืนยันได้คือการแทรกซึมโดยผู้หญิงมีอยู่ในตำรายุทธ ไม่ใช่ว่าทุกคนในชุดรัดรูปสีดำบนจอคือประวัติศาสตร์

เครื่องแบบนินจาเป็นชุดสีดำและหน้ากาก?

ความเชื่อผิดๆ! ชิโนบิแต่งตามภารกิจ เมื่อแอบเข้าค่ายศัตรู พวกเขาสวมเสื้อผ้าของคนในพื้นที่ ไม่ใช่ชุดยูนิฟอร์มที่ตะโกนว่าเป็นนินจา ในคืนเดือนมืดสีเข้มช่วยพราง ในหิมะสีขาวมีเหตุผลกว่าสีดำที่มันวาว

ตำราโชนินกิ (正忍記) ในสมัยเอโดะแนะนำสีที่ไม่สะดุดตา เช่น น้ำตาล สีลูกพลับ ดำ และน้ำเงินเข้ม พร้อมชุดปลอมตัวเจ็ดแบบที่เรียกชิจิโฮเดะ ไม่ว่าจะเป็นพ่อค้า พระ ยามาบุชิ หรือชาวบ้านธรรมดา จุดร่วมคือเดินเข้าไปแล้วไม่มีใครหันมามอง

แล้วชุดดำปิดหน้ามาจากไหน นักประวัติศาสตร์ชี้ไปที่ละครคาบูกิและโจรูริ คนหลังเวทีอย่าง คุโระโกะ (黒衣) สวมดำเพื่อให้ผู้ชมมองข้ามการยกของและเปลี่ยนฉาก เมื่อตัวละครนินจาต้องถูกอ่านทันทีบนเวทีที่อธิบายด้วยคำพูดไม่ได้ ชุดดำจึงกลายเป็นรหัสของการแสดง แล้วไหลต่อสู่ภาพพิมพ์ นิยาย และสุดท้ายภาพยนตร์ ไม่ใช่เครื่องแบบสนามของชิโนบิอิกะ

ระเบิดควัน กระโดดสามเมตร และหายวับไปกับหมอกเป็นภาษาของเวทีเช่นกัน ของจริงสร้างความวุ่นด้วยสิ่งที่อยู่ในมือ ทรายเข้าตา ทางหนีที่วางไว้ล่วงหน้า หรือแค่วิ่งอย่างมนุษย์

นินจาใช้เฉพาะชูริเคนและดาบ?

ชูริเคนกลายเป็นสัญลักษณ์จนคนคิดว่าเป็นอาวุธหลัก ในตำรานินจุตสึที่ค้นพบจนถึงตอนนี้ ชูริเคนแทบไม่ถูกอธิบายเป็นเครื่องมือมาตรฐาน ความเชื่อมโยงแน่นขึ้นจากคาบูกิและวรรณกรรม ดาวกระจายแบบแบนที่เราคุ้นยิ่งแพร่หลังสงครามโลกครั้งที่สอง ถ้าชิโนบิขว้างของ พวกเขาน่าจะขว้างสิ่งที่ถ่วงเวลาได้ ไม่ใช่สังหารจากระยะไกลแบบหนัง

ของที่ใช้จริงในตำราคือเครื่องมือเอาตัวรอด มากิบิชิสำหรับปูทางหนี ตะขอกับเชือกสำหรับปีน ผ้าเทนูกุอิ ยา และอุปกรณ์จุดไฟ นินจุตสึในความหมายประวัติศาสตร์ไม่ใช่ศิลปะการต่อสู้สายหนึ่ง แต่เป็นวิธีทำสงครามด้วยข่าวกรอง ภูมิประเทศ และไหวพริบ

ดาบ หอก นางินาตะ คุซาริกามะ ของระเบิดและม้าล้วนปรากฏในคลังที่ชิโนบิต้องรู้จัก เพราะศัตรูใช้สิ่งเหล่านี้ สื่อสมัยใหม่โชว์ไม่ถึงเสี้ยวของงานที่น่าเบื่อกว่ามาก จำผังปราสาท นับกองไฟ ฟังข่าวในตลาด แล้วกลับบ้านให้ได้

อิกะและโคกะ บ้านเกิดของชิโนบิ

ถ้าตัดฉากฮอลลีวูดออก แผนที่จะเหลือสองหุบเขา อิกะ ในจังหวัดมิเอะและ โคกะ ในจังหวัดชิกะ ภูเขาโอบไว้ใกล้เกียวโตพอจะรู้ข่าว แต่ไกลพอที่อำนาจไดเมียวเข้าไม่ถึงง่ายๆ ชาวบ้านจัดองค์กรปกครองตนเอง ฝึกซุ่มโจมตีและเก็บข่าวเพื่อป้องกันบ้าน ไม่ใช่เพื่อเป็นสมาคมนักฆ่าลับ

ชื่อเสียงของ “อิกะโมโนะ” และ “โคกะโมโนะ” ทำให้ไดเมียวว่าจ้างพวกเขาเป็นสายในยุคเซ็งโงกุ หลังบ้านเมืองสงบในสมัยโชกุน งานเปลี่ยนเป็นยาม เฝ้าประตู และข่าวกรองในปราสาทเอโดะ มากกว่าลอบสังหารบนหลังคา

ชิโนบิจึงไม่ใช่สิ่งตรงข้ามกับซามูไรเสมอไป บางคนเป็นทั้งสองอย่างในชีวิตเดียวกัน หนังชอบฉากดวลดาบกลางสายฝน ประวัติศาสตร์ชอบฉากที่เงียบกว่า คนในชุดชาวนาเดินออกจากหมู่บ้านพร้อมข่าวที่ทำให้ศึกพลิก