สูบบุหรี่ในญี่ปุ่น: กฎ อายุ 20 ปี และมารยาทที่คนมักพลาด

คนที่ยังจำภาพญี่ปุ่นเป็น “สวรรค์ของผู้สูบบุหรี่” มักนึกถึงอิซากายะที่ควันลอยตลอดดึกกับตู้บุหรี่ริมทาง แต่ภาพนั้นมันค้างจากยุคที่รัฐยังผูกขาดยาสูบ และถนนใหญ่ยังไม่ไล่คนเดินสูบ

ในภาษาญี่ปุ่น บุหรี่เรียกว่า たばこ [tabako] คำที่ยืมมาจากโปรตุเกส tabaco โชกุนเคยคิดถึงพิธีของควันแบบเดียวกับพิธีชงชา เสียด้วยซ้ำ นั่นแหละเส้นที่ยังทำให้เรื่องนี้เป็นวัฒนธรรม ไม่ใช่แค่ป้ายห้ามสูบ

สารบัญ 7

ประวัติการสูบบุหรี่ในญี่ปุ่น

ทำไมต้องพูดถึงยาสูบด้วย? เพราะญี่ปุ่นเคยมีผู้สูบหนาแน่นจนได้ฉายานั้นจริง และรัฐเคยประคองอุตสาหกรรมนี้เอง ตัวเลขผู้ใหญ่ที่สูบเคยอยู่เหนือ 25% ก่อนจะค่อย ๆ ลดลงต่ำกว่า 20% แล้วไปแถวประมาณ 15% ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา ผู้ชายยังสูบมากกว่าผู้หญิงอยู่มาก

การสูบในญี่ปุ่นมีมานานหลายร้อยปี โชกุนถึงขั้นมีความคิดเฉพาะเจาะจงเกี่ยวกับจังหวะและพิธีให้กับยาสูบ คล้ายกับชาโด ท่อแบบดั้งเดิมคือ きせる [kiseru] ลำเล็ก ยาสูบฝอย ควันสั้น ๆ ไม่ใช่มวนกรองจากชั้นคอนบินิ

ในอดีต โชกุนแนะนำว่าเมื่อเจ้าบ้านยื่นยาสูบให้ คุณไม่ควรจุดจนกว่าเจ้าบ้านจะเข้ามาในห้อง เมื่อเขาเชิญให้สูบ คุณพูดประมาณว่า “เชิญคุณก่อน” แบบเดียวกับพิธีชา ในญี่ปุ่นเจ้าบ้านอาจยื่นบุหรี่ให้ได้ จำไว้ว่าต้องถ่อมตัวและขอบคุณ

จนถึงปี 1985 รัฐบาลญี่ปุ่นเป็นผู้ผลิตยาสูบเพียงรายเดียวผ่านกิจการที่ต่อมาเป็น Japan Tobacco (JT) ทุกวันนี้ JT ยังเป็นผู้เล่นใหญ่ในตลาดในประเทศ แม้แบรนด์ต่างชาติจะวางขายคู่กันแล้ว

ข้อเท็จจริงเกี่ยวกับยาสูบหรือบุหรี่ในญี่ปุ่น

มานานหลายทศวรรษ รัฐติดป้ายแนะนำพฤติกรรมให้ผู้สูบ ญี่ปุ่นยังออกทั้งกฎหมายและข้อเสนอแนะในแนวนี้:

• แนะนำให้พกที่เขี่ยบุหรี่แบบพกพา 携帯灰皿 [keitai haizara];
• เตือนชัดว่าการสูบทำร้ายสุขภาพ;
• กำกับการเดินสูบและก้นบุหรี่บนทางเท้า โดยเฉพาะในเมืองใหญ่;
• ผู้มีอายุต่ำกว่า 20 ปีห้ามทั้งซื้อและสูบ ไม่มีข้อยกเว้นจากผู้ปกครอง แม้กฎหมายบรรลุนิติภาวะจะขยับเป็น 18 ปีในปี 2022;
• มีพื้นที่สูบเฉพาะทั้งในอาคารและริมถนน;
• สูบในที่ห้ามอาจโดนปรับตามเทศบัญญัติท้องถิ่น และสถานที่ที่ฝ่าฝืนป้ายอาจโดนโทษหนักกว่า;

ซื้อบุหรี่ในญี่ปุ่น: คอนบินิ ตู้หยอดเหรียญ และ Taspo

มวนทั่วไปซื้อได้ที่ร้านสะดวกซื้อ ร้านยาสูบ และบางซูเปอร์ บุหรี่ยังอยู่หลังเคาน์เตอร์ มีหมายเลขยี่ห้อให้บอกแคชเชียร์ คนอายุ 20 ปีขึ้นไปต้องกดยืนยันอายุบนจอ และอาจถูกขอหนังสือเดินทาง ที่เขี่ยบุหรี่แบบพกพายังหาซื้อได้ตามคอนบินิ ราคาราว 100 เยน

ราคาซองมาตรฐาน 20 มวนในช่วงนี้โดยทั่วไปอยู่ราว 580 ถึง 650 เยน ไม่ใช่ 420 เยนแบบยุคเก่า ราคาถูกกำหนดให้เท่ากันทุกจุดขายหลังกระทรวงการคลังอนุมัติ

ตู้จำหน่ายบุหรี่อัตโนมัติยังมีทั่วประเทศ แต่ตั้งแต่ปี 2008 ต้องใช้บัตร Taspo เพื่อยืนยันว่าผู้ซื้ออายุครบ 20 ปี บัตรนี้ออกให้ผู้มีที่อยู่ในญี่ปุ่น นักท่องเที่ยวจึงซื้อจากร้านได้ ไม่ใช่จากตู้

กฎและมารยาทสำหรับผู้สูบบุหรี่ในญี่ปุ่น

เมษายน 2020 กฎหมายส่งเสริมสุขภาพฉบับแก้ไขมีผลเต็มที่ ห้ามสูบในสถานที่ปิดสาธารณะ เช่น ร้านอาหาร โรงแรม และสำนักงาน ข้อยกเว้นหลักคือบ้านส่วนตัว ห้องพักที่จองเป็นห้องสูบ และห้องที่จัดไว้โดยเฉพาะ

อายุถูกกฎหมายคือ 20 ปีเต็ม ทั้งซื้อและสูบ ผู้ต่ำกว่า 20 ปีห้ามเข้าห้องสูบทุกประเภท

ในร้านอาหารมักเจอสองแบบ: ห้องสูบเฉพาะ (喫煙専用室) สูบมวนและยาสูบอุ่นได้ แต่ห้ามกินดื่ม และห้องยาสูบอุ่นที่บางแห่งอนุญาตให้กินดื่มได้แต่ห้ามมวนธรรมดา ป้ายที่ประตูบอกชัด ถ้าไม่แน่ใจให้ถามพนักงาน

รถไฟ รถเมล์ แท็กซี่ และเครื่องบินในประเทศห้ามสูบ ตั้งแต่ฤดูใบไม้ผลิ 2024 ห้องสูบบนชินคันเซ็นทุกสายถูกรื้อออกแล้ว สถานีใหญ่ยังมีห้องระบายอากาศแยกต่างหาก

ห้ามเดินสูบในเขตเมืองส่วนใหญ่ ห้ามทิ้งก้นบุหรี่ พกที่เขี่ยบุหรี่ถ้าพื้นที่กลางแจ้งไม่มีถัง แม้ยาสูบอุ่นอย่าง IQOS, Ploom, glo จะมีควันน้อยกว่า ก็ยังต้องใช้ในพื้นที่ที่ป้ายอนุญาต

ยาสูบอุ่นไม่ใช่บุหรี่ไฟฟ้าแบบนิโคติน

สิ่งที่คนญี่ปุ่นใช้กันหนาแน่นคือยาสูบแบบให้ความร้อน (加熱式たばこ) เช่น IQOS, Ploom และ glo แท่งยาสูบขายที่คอนบินิคู่กับมวน บุหรี่ไฟฟ้าที่มีนิโคตินถูกจัดเป็นยาในญี่ปุ่น จึงขายในร้านทั่วไปไม่ได้ ของที่วางตามร้านส่วนใหญ่เป็นน้ำยาไม่มีนิโคติน ไม่ใช่เครื่องราคาหมื่นเยนที่ใคร ๆ ก็หยิบจากชั้นได้

บุหรี่ในญี่ปุ่นไม่เป็นอันตรายหรือ?

งานวิจัยรุ่นเก่าเคยชี้ว่าชาวญี่ปุ่นสูบหนาแน่นกว่าชาวอเมริกันในบางช่วง แต่สถิติมะเร็งปอดกลับต่ำกว่าในหลายประเทศตะวันตก นักวิจัยเรียกเรื่องนี้ว่า Japanese smoking paradox

คำอธิบายที่ถูกยกบ่อยคือคนญี่ปุ่นจำนวนมากเริ่มสูบหลังอายุ 20 ปี สูบน้อยมวนกว่า และมีอาหารกับนิสัยการดื่มชาทุกวันที่อาจช่วยด้านสารต้านอนุมูลอิสระ ไม่มีใครสรุปได้ว่ามวนญี่ปุ่น “ปลอดภัยกว่า” ตัวเลขเสี่ยงแบบคูณตรง ๆ ที่เคยถูกเล่าต่อจึงไม่ควรยึดเป็นใบเบิกทาง

อย่าปล่อยให้ความจริงที่สถิติมะเร็งปอดเคยดูต่ำกว่าในบางงาน ทำให้เลิกสู้กับอาการเสพติด การสูบยังกินเงินและสุขภาพนอกเหนือจากปอด

คำศัพท์ที่เกี่ยวข้องกับการสูบบุหรี่ในภาษาญี่ปุ่น

ปิดท้ายด้วยรายการคำที่เจอจริงบนป้าย ห้องสูบ และชั้นคอนบินิ ถ้ามีคำที่อยากเพิ่ม โยนมาในคอมเมนต์ได้

ภาษาไทย	ภาษาญี่ปุ่น	Romaji
จุดบุหรี่	タバコに火を付ける	tabako ni hi wo tsukeru
ก้นบุหรี่	煙草の吸い残り	tabako no sui nokori
ที่หนีบบุหรี่	シガレットフォルダー	shigaretto forudā
ไปป์	パイプ	paipu
กล่องไม้ขีด	マッチ箱	macchi bako
ซิการ์	葉巻	hamaki
กล่องบุหรี่	シガレットケース	shigaretto kēsu
บุหรี่	タバコ	tabako
เถ้า	灰	hai
ที่เขี่ยบุหรี่	灰皿	haizara
ไส้กรอง	フィルター	firutā
ผู้สูบบุหรี่	喫煙者	kitsuen sha
สูบบุหรี่	喫煙する	kitsuen suru
ควัน	煙	kemuri
ไม้ขีด	マッチ	macchi
ไฟแช็ก	ライター	raitā
ซองบุหรี่	箱	hako
ยาสูบ	タバコ［煙草］	tabako
การสูบบุหรี่	喫煙	kitsuen