ประวัติภาพยนตร์ญี่ปุ่น: จาก Geisha no Teodori ถึง Akira

ภาพยนตร์ญี่ปุ่นมีอายุเกิน 120 ปีแล้ว ในปี 1899 ที่โรงละครคาบูกิซะ (Kabuki-za) กรุงโตเกียว มีการฉาย Geisha no Teodori (芸者の手踊り) หนังสั้นที่บันทึกการร่ายรำของเกอิชา ถ่ายโดยชิโร อาซาโนะ จากร้านโคนิชิ ฮนเท็น นับเป็นหนึ่งในภาพยนตร์เรื่องแรกที่คนญี่ปุ่นถ่ายเอง การผลิตเรื่องเล่าขนาดใหญ่ตามมาไม่นาน: เวอร์ชันเรื่องชูชิงงุระ ตำนานซามูไรไร้นายสี่สิบเจ็ดคน ที่โชโซ มากิโนะกำกับร่วมกับนักแสดงมัตสึโนะสุเกะ โอโนเอะราวปี 1910

ในช่วงหนึ่ง เช่นเดียวกับที่เกิดขึ้นในประเทศอื่นๆ อุตสาหกรรมภาพยนตร์ถูกควบคุมโดยกองทัพ โรงภาพยนตร์ฉายหนังเพื่อการศึกษาและโฆษณาชวนเชื่อทางทหารในปริมาณมาก และเริ่มผลิตเรื่องที่เน้นความจงรักภักดีต่อจักรพรรดิกับการเสียสละส่วนตัวเพื่อส่วนรวม ดังนั้นในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ภาพยนตร์จึงถูกใช้เป็นเครื่องมือโฆษณาชวนเชื่อทางอุดมการณ์

ภาพยนตร์ญี่ปุ่นหลังสงครามโลกครั้งที่ 2

หลังสงคราม ญี่ปุ่นถูกทำลายทั้งโครงสร้างพื้นฐานและจิตใจ ภาพยนตร์กลายเป็นเครื่องมือสำหรับการศึกษาใหม่ของประเทศระหว่างการยึดครอง แต่ค่อยๆ ด้วยการเติบโตทางเศรษฐกิจที่ฟื้นตัว สตูดิโอใหญ่ๆ เช่น โทโฮ (Toho) โชจิกุ (Shochiku) และไดเออิ (Daiei) จึงได้ฟื้นตัว ในช่วงนี้อิทธิพลของตะวันตกเข้มขึ้นในชีวิตประจำวัน และสะท้อนออกมาบนจอด้วย

ในฉากนี้เองที่ผู้กำกับอากิระ คุโรซาวะ (Akira Kurosawa) เดบิวต์ในปี 1943 ด้วยเรื่อง สึงาตะ ซันชิโร่ (Sugata Sanshiro: มหากาพย์ยูโด) แม้จะเปิดตัวช่วงสงคราม แต่หลังสงครามเขาได้รับความนิยมในญี่ปุ่นจากเรื่องที่ความดีและความชั่วไม่ได้ถูกกำหนดไว้แบบง่ายๆ การยอมรับระดับนานาชาติมาถึงในปี 1951 เมื่อ ราโชมอน (Rashômon, 1950) คว้ารางวัลสิงโตทองคำที่เวนิส ปี 1952 สถาบันออสการ์มอบรางวัลกิตติมศักดิ์ภาพยนตร์ต่างประเทศให้ราโชมอน

สองปีหลังจากชัยชนะที่เวนิส เทอิโนะสุเกะ คินุงาซะ ซึ่งเคยเป็นทั้งนักแสดงและผู้กำกับ ถ่ายทำ จิโกกุมน (Jigokumon, ประตูนรก, 1953) นับเป็นหนึ่งในภาพยนตร์สีเรื่องแรกของญี่ปุ่นที่เดินสายฉายต่างประเทศ ในงานออสการ์ปี 1955 เรื่องนี้ได้รางวัลออกแบบเครื่องแต่งกายและรางวัลกิตติมศักดิ์ภาพยนตร์ต่างประเทศ จากนั้นการผลิตขยายเร็ว: ราวปี 1960 ญี่ปุ่นทำหนังยาวได้กว่า 500 เรื่องต่อปี และในโรงภาพยนตร์ในประเทศ หนังญี่ปุ่นแซงหนังอเมริกัน

การกระจายความหลากหลายของภาพยนตร์ญี่ปุ่น

หัวข้อกว้างขึ้น ตั้งแต่ละครไปจนถึงหนังตลก ในยุคนั้นเองที่นักแสดงหญิงเริ่มมีชื่อดังบนจอ เพราะผู้หญิงกลายเป็นศูนย์กลางของเรื่องหลายเรื่อง หนังเพลง หนังแอ็กชัน และหนังฮีโร่กลับมาในโรงอีกครั้ง ปี 1954 หลังความสำเร็จของก็อดซิลล่า (Gojira) จากโทโฮ นิยายวิทยาศาสตร์และแฟนตาซีได้พื้นที่ของตัวเอง ไคจูกลายเป็นแนวหนัง และกาเมร่าก็เกิดในคลื่นสัตว์ประหลาดชุดเดียวกัน

ทศวรรษ 1960 และ 1970 หัวข้อสำคัญชุดใหม่ปรากฏขึ้น ผู้กำกับอย่าง นางิสะ โอชิมะ, โชเฮ อิมามูระ, มาซาฮิโระ ชิโนดะ และเซจุน ซูซูกิ ทลายขนบของสตูดิโอใหญ่ อาชญากรรม เพศ บทบาทของชนกลุ่มน้อย และวีรบุรุษที่ไม่ใช่ฮีโร่ขึ้นจอ พร้อมทั้งลัทธิเหนือจริงกับรูปแบบเล่าเรื่องที่ผิดแผกจากยุคนั้น

ปี 1988 คัตสึฮิโระ โอโตโมะ เปิดตัวในแอนิเมชันความยาวเรื่องด้วย Akira ที่โด่งดังและพลิกวงการ หนังวาดอนาคตที่มองโลกในแง่ร้ายหลังสงครามนิวเคลียร์ ผสมเทคโนโลยี การกระทำผิดของเยาวชน และการสมคบคิดทางการเมือง สี่ปีก่อนหน้านั้น ในปี 1984 ฮายาโอะ มิยาซากิ ได้ดัดแปลงมังงะของเขาเรื่อง นาอุซิก้าแห่งหุบเขาแห่งสายลม (Kaze no tani no Naushika) ความสำเร็จของเรื่องนั้นนำไปสู่การก่อตั้ง Studio Ghibli ในปี 1985

ปี 2001 มิยาซากิปล่อย มิติวิญญาณมหัศจรรย์ (Sen to Chihiro no Kamikakushi) ซึ่งกลายเป็นหนังที่ทำรายได้สูงสุดในประวัติศาสตร์บ็อกซ์ออฟฟิศญี่ปุ่นในเวลานั้น เรื่องนี้คว้าหมีทองจากเทศกาลภาพยนตร์นานาชาติเบอร์ลินปี 2002 และออสการ์ภาพยนตร์แอนิเมชันยอดเยี่ยมปี 2003 ปี 2016 Kimi no na wa (Your Name) ของมาโกโตะ ชินไค กลับมาทำลายสถิติในโรงญี่ปุ่นอีกครั้ง

แอนิเมชันกลายเป็นส่วนใหญ่ของบ็อกซ์ออฟฟิศญี่ปุ่นในทศวรรษต่อมา ขณะที่หนังคนแสดงของสตูดิโอชุดหลังสงครามยังเดินคู่กันไป หน้าที่ของภาพยนตร์ญี่ปุ่นเปลี่ยนหลายรอบ: บันทึก โฆษณาชวนเชื่อ การศึกษาใหม่ ประเภทหนังยอดนิยม และด้วย Akira กับจิฮิโระ จึงกลายเป็นใบหน้าที่คนนอกประเทศเห็นชัดที่สุดของอุตสาหกรรมนี้

บทความเขียนโดย Marcelo do Carmo.