มีอคติเกี่ยวกับประเภทและสีของผมในญี่ปุ่นหรือไม่?

เนื่องจากพันธุกรรม ผมส่วนใหญ่ของผู้หญิงญี่ปุ่นจึงเป็นผมสีดำและตรง เพราะเหตุนี้เอง คนที่ผมหยิก ผมหยักศก ผมสีน้ำตาล หรือผมสีสดจึงถูกจับตาเป็นพิเศษ คำถามเดิมก็วนกลับมาเสมอ: ในญี่ปุ่นมีอคติต่อประเภทและสีผมจริงหรือไม่

ทำไมคนถึงคิดว่ามีอคติ? เพราะโรงเรียนหลายแห่งเคยบังคับให้นักเรียนย้อมผมเป็นสีดำเพื่อรักษาภาพรวมของห้อง และในที่ทำงานกับโรงเรียน คนญี่ปุ่นถูกส่งเสริมให้ไม่ต่างจากคนอื่น แม้แต่มีสุภาษิตว่า “ตะปูที่ยื่นออกมาจะถูกตี” (出る釘は打たれる) จุดที่น่าสนใจคือ คำสุภาษิตนี้ใช้อธิบายกฎในโรงเรียนได้ดีมาก แต่ใช้อธิบายถนนฮาราจูกุไม่ได้เลย

สารบัญ 3

โรงเรียนกับใบรับรองผมธรรมชาติ

โรงเรียนบางแห่งเข้มงวดจริงกับทรงผม การย้อม และการทำให้สีอ่อนลง ที่ทำงานบางแห่งก็ยังชอบภาพลักษณ์เรียบ ไม่สะดุดตา แต่การบอกว่า “เป็นแค่กฎโรงเรียน ไม่ใช่อคติ” ทำให้เรื่องนี้ฟังเบาเกินไป เพราะกฎพวกนี้ไปแตะผมตามธรรมชาติของคนที่มีผมสีน้ำตาล ผมหยิก หรือผมลูกครึ่ง ไม่ใช่แค่คนที่ย้อมเล่น

ในปี 2017 นักเรียนหญิงวัย 18 ปีที่โรงเรียนมัธยมปลายไคฟุคังในโอซากะยื่นฟ้อง หลังถูกบังคับให้ย้อมผมสีน้ำตาลตามธรรมชาติเป็นสีดำซ้ำหลายครั้ง จนหนังศีรษะระคายและต้องหยุดเรียน แม่ยืนยันว่าสีผมเป็นแบบนั้นตั้งแต่เกิด แต่ครูไม่เชื่อ ปี 2021 ศาลแขวงโอซากะตัดสินว่ากฎของโรงเรียนไม่ผิดกฎหมาย แต่สั่งให้ฝ่ายปกครองจ่ายค่าเสียหายทางจิตใจ 330,000 เยน เพราะโรงเรียนกดดันโดยไม่คำนึงถึงผลกระทบ

โรงเรียนหลายแห่งยังใช้เอกสารที่เรียกว่า 地毛証明書 (จิเกะโชเมโช) หรือใบรับรองผมธรรมชาติ ผู้ปกครองต้องเซ็นยืนยันว่าสีหรือลักษณะผมไม่ได้มาจากการย้อมหรือดัด บางแห่งขอย้อนรูปตอนเด็กเป็นหลักฐาน ข้อมูลของคณะกรรมการการศึกษาโตเกียวเมื่อปี 2021 ระบุว่าโรงเรียนมัธยมปลายแบบเต็มเวลา 177 แห่งในโตเกียว มีร้อยละ 44.6 ที่ขอเอกสารนี้ จาก 79 แห่งที่มีแบบฟอร์ม มีเพียง 5 แห่งที่ระบุว่าเป็นความสมัครใจ

ปี 2022 โรงเรียนมัธยมของรัฐในโตเกียวเลิกกฎที่บังคับให้นักเรียนที่มีผมไม่ดำตามธรรมชาติต้องย้อมดำ ซึ่งตอนนั้นยังเหลืออยู่ที่ 7 โรง แต่ไม่ได้แปลว่าทั่วประเทศเลิกแล้ว และใบรับรองผมธรรมชาติก็ยังปรากฏในโรงเรียนบางแห่ง ต้นปี 2024 สมาคมทนายความโตเกียวเผยผลสำรวจนักเรียนที่มีรากต่างชาติ 129 คน ร้อยละ 69 มีผมหยิกมาก และบางคนเลือกยืดผมหรือย้อมดำเพื่อเลี่ยงการยื่นจิเกะโชเมโช

ในยุค 90 คนหนุ่มสาวจำนวนมากอยากย้อมและเปลี่ยนสีผม แต่กฎโรงเรียนไม่ยอม บางคนเพิกเฉยต่อกฎ แล้วครูบังคับให้กลับไปเป็นผมมาตรฐาน บางคนถูกกลั่นแกล้งโดยรุ่นพี่ที่ชื่นชอบความดั้งเดิม คนที่มีผมสีน้ำตาลตามธรรมชาติก็เจอปัญหาในโรงเรียนเช่นกัน เรื่องนี้ยังเป็นกฎของโรงเรียนญี่ปุ่น ที่เข้มกว่าชีวิตข้างนอกมาก ไม่ใช่แค่รสนิยมของครูคนเดียว

ชาวญี่ปุ่นชอบผมที่แตกต่าง!

แม้กฎโรงเรียนจะเข้ม โดยเฉพาะเรื่องเสื้อผ้า แต่พอพ้นประตูโรงเรียน คนญี่ปุ่นมีอิสระที่จะทำอะไรกับผมได้ตามใจ ศิลปินและนักร้องมักมีทรงและสีที่ต่างจนดูบ้าไปเลย เช่น วิชวลเค ผู้หญิงญี่ปุ่นผมสีน้ำตาลและสีแดงก็เริ่มเห็นมากขึ้นเรื่อยๆ บนถนน ไม่ใช่แค่บนเวที

ในอนิเมะ เกม และมังงะญี่ปุ่น ตัวละครส่วนใหญ่มีผมสีสันและมีสไตล์จัด กรณีเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าโรงเรียนยอมให้ทำตามตัวละคร แต่แสดงให้เห็นว่าคนหนุ่มสาวอยากต่างจากกัน ผมในญี่ปุ่นเป็นเรื่องจริงจัง บางคนทุ่มเทสร้างสไตล์จนเป็นงานฝีมือ

ภาคแฟชั่นญี่ปุ่นใช้ลักษณะภายนอกและสีที่ต่างกันสุดขั้ว แกล (gyaru) มักมีผมบลอนด์และหยักศก ส่วนสาย โลลิต้า บางกลุ่มย้อมผมเป็นสีอ่อนหรือสีจัด ในหลายทศวรรษที่ผ่านมา คนหนุ่มสาวที่กบฏต่อกรอบโรงเรียนมักเริ่มจากผมก่อนเสื้อผ้า

ทุกวันนี้ในเมืองใหญ่ คุณสามารถมีผมยาวถึงเท้า สีรุ้ง และพันกันยุ่งเหยิง คนญี่ปุ่นส่วนใหญ่จะไม่สนใจ พวกเขายังคงสุภาพ และบางคนอาจขอถ่ายรูปด้วยซ้ำ ความต่างอยู่ที่บริบท: ถนนชิบูยะไม่ใช่ห้องเรียน และบริษัทแบบอนุรักษ์ก็ไม่ใช่ร้านตัดผมยามค่ำ

ฉันสามารถมีผมสีสันหรือหยักศกได้หรือไม่?

ความคิดที่ว่าคนญี่ปุ่นทั่วสังคมรังเกียจผมหยักศก ผมบลอนด์ หรือผมน้ำตาลเป็นเรื่องที่เกินจริง เพราะพันธุกรรมทำให้ผมแบบนั้นหายาก ไม่ใช่เพราะทุกคนเกลียด ผู้หญิงญี่ปุ่นจำนวนมากอิจฉาผมเหล่านี้ และหลายคนจบลงที่ย้อมหรือดัดเพื่อให้ต่างจากคนอื่น แฟชั่น ชาพัตสึ (茶髪 ผมสีชา) กลายเป็นภาพคุ้นตาตั้งแต่ทศวรรษ 1990 แม้โรงเรียนหลายแห่งจะยังมองว่าสีชานี้คือการกบฏ

จุดที่ผมต่างจากมาตรฐานอาจไม่ผ่านคือโรงเรียน และบางบริษัทที่ขายภาพลักษณ์เรียบ ถ้าเป็นนักเรียน ให้เปิดคู่มือนักเรียนของโรงเรียนนั้นเลย เพราะกฎไม่เหมือนกันทั้งประเทศ นอกโรงเรียน โดยเฉพาะเมืองใหญ่ สิ่งที่ไม่ธรรมดาไม่ได้ถูกไล่ใส่ ใช้เสน่ห์ของทรงผมตัวเองได้ แค่รู้ว่าบริบทไหนยังมีกรอบอยู่

ถ้าอยากรู้ว่าการเข้าร้านทำผมในญี่ปุ่นเป็นอย่างไร มีคำศัพท์และข้อควรรู้ของช่างทำผมในญี่ปุ่น ที่ใช้ได้จริงตอนนั่งเก้าอี้ ไม่ใช่แค่ตอนดูแฟชั่นบนถนน