ทาทามิ — พื้นแบบดั้งเดิมของญี่ปุ่นจากหญ้าอิกุสะ

ในบ้านญี่ปุ่นหลายหลัง หลังถอดรองเท้าแล้วเท้าจะเจอผืนเสื่อนุ่มมีกลิ่นหญ้าอ่อนๆ มากกว่าพื้นไม้เปล่า นั่นคือ ทาทามิ [畳] พื้นห้องแบบดั้งเดิมที่ยังใช้เป็นหน่วยวัดขนาดห้องอยู่จนทุกวันนี้

ข้อดีที่คนญี่ปุ่นยังเก็บห้องนี้ไว้ไม่ใช่แค่ความคลาสสิก เสื่อช่วยรับความชื้น ซับเสียง และกลายเป็นหน่วยนับห้องแบบ “กี่โจ” แทนตารางเมตร จุดที่คนมักสับสนคือผิวหน้าที่หอมนั้นไม่ได้ทอจากฟางข้าว

สารบัญ 7

ทาทามิทำอย่างไร?

ทาทามิแบบบ้านใช้ในห้องแบบดั้งเดิมที่เรียกว่า washitsu (和室) ผิวหน้าที่เห็นและได้กลิ่นมาจากหญ้า igusa [藺草] หรือหญ้าอิกุสะ ไม่ใช่ฟางข้าว แกนกลางแบบดั้งเดิมทำจากฟางข้าวอัดแน่น ส่วนแบบร่วมสมัยบางครั้งใช้แผ่นไม้อัด เส้นใยไม้ หรือโฟมโพลีสไตรีน

ในศิลปะการต่อสู้ ทาทามิคือพื้นที่ฝึกในโดโจและพื้นที่แข่งขัน แต่ผืนนั้นมักเป็นวัสดุสังเคราะห์ที่ทนกว่าเสื่อบ้าน อย่าสับสนกับแผ่นยางอีวีเอในยิม แม้บางที่เรียกชื่อเดียวกันก็ตาม

ด้านยาวมักมีขอบผ้า heri [縁] แบบลายทอหรือผ้าเรียบ ทาทามิประกอบด้วย 3 ส่วนที่รู้จักกันในชื่อ doko (แกนใน), omote (ผิวหน้า) และ fuchi หรือ heri (ขอบ)

ขนาดของทาทามิคือเท่าไหร่?

ทาทามิ ทำในสัดส่วนมาตรฐาน ยาวประมาณสองเท่าของความกว้าง และหนาประมาณ 5 ซม. ขนาดที่คนมักนึกถึงคือราว 91 × 182 ซม. แต่ตัวเลขจริงต่างกันตามภูมิภาค ชาวญี่ปุ่นหลายคนแทนที่จะพูดเป็นตารางเมตร จะนับจำนวนผืนในห้อง เช่น ห้อง 6 โจ (六畳)

นอกจากผืนเต็มแล้วยังมีเสื่อครึ่งที่เรียกว่า hanjō [半畳] และเสื่อสั้นกว่ามาตรฐานซึ่งใช้ในห้องพิธีชงชา เรียกว่า daimedatami [台目畳] ความยาวประมาณสามในสี่ของผืนเต็ม

ขนาดตามภูมิภาคแบบดั้งเดิมมีประมาณนี้:

ชื่อขนาด	ขนาดโดยประมาณ	พื้นที่	พื้นที่ที่ใช้กัน
เคียวมะ (京間 / 本間)	191 × 95.5 ซม.	ราว 1.82 ตร.ม.	คันไซ ชิโกกุ ชูโกกุ คิวชู
ชูเคียวมะ (中京間)	182 × 91 ซม.	ราว 1.66 ตร.ม.	ไอจิ กิฟุ และบางพื้นที่
เอโดมะ (江戸間)	176 × 88 ซม.	ราว 1.55 ตร.ม.	คันโต ฮอกไกโด และหลายพื้นที่
ดันจิมะ (団地間)	170 × 85 ซม.	ราว 1.44 ตร.ม.	ห้องชุดและอาคารรวม

ห้อง 6 โจของเคียวมะจึงกว้างกว่าห้อง 6 โจของเอโดมะเกือบหนึ่งผืน ช่างทาทามิมักตัดทีละแผ่นให้พอดีกับผนังจริง ไม่ใช่แค่ตัดตามตารางสำเร็จรูป

ทาทามิแปลว่าอะไร?

คำญี่ปุ่นที่ถูกต้องคือ tatami [畳] ในภาษาไทยเขียนว่า ทาทามิ ตามเสียงนั้น คำว่า tatame ที่ลงท้ายด้วย e เป็นการถ่ายเสียงในภาษาอื่น ไม่ใช่ชื่อที่ใช้ในญี่ปุ่น

ในตะวันตกคำเดียวกันมักถูกยืมไปเรียกพื้นและแผ่นอีวีเอสำหรับเด็ก หรือพื้นยิมและสังเวียนต่อสู้ ถ้าจะหาเสื่อหญ้าอิกุสะของบ้าน ต้องดูวัสดุและขนาด ไม่ใช่แค่ชื่อสินค้า

พื้นสังเคราะห์ในยูโดและศิลปะการต่อสู้ยังถูกเรียกว่า shiai-jō ในบางบริบท คำว่า tatami มาจากกริยา tatamu [畳む] ที่แปลว่า “พับ” หรือ “ซ้อน” บ่งชี้ว่าผืนแรกบางและพับหรือซ้อนได้เมื่อไม่ใช้

ในอดีต tatami เคยเป็นคำเรียกพื้นที่พับได้หลายชนิด เช่น goza และ komo คันจิ [畳] ประกอบด้วยส่วนที่เกี่ยวกับข้าวและที่นั่งบนพื้น รูปแบบการปูในห้องก็มีชื่อต่างกัน เช่น ชูกิชิกิ (祝儀敷き) ที่ถือว่าเป็นมงคลสำหรับบ้านทั่วไป

ประวัติและที่มาของทาทามิ

ในยุคคามาคุระถึงมุโรมาจิ สไตล์สถาปัตยกรรม shoin-zukuri [書院造り] ทำให้ห้องนั่งเต็มผืนเสื่อแพร่หลายขึ้น พื้นแบบนี้เคยเป็นของฟุ่มเฟือยในบ้านชนชั้นสูง ประชากรส่วนที่เหลือยังอยู่ในบ้านพื้นดินหรือพื้นไม้

จนถึงยุคเอโดะบ้านทั่วไปจึงเข้าถึงทาทามิได้กว้างขึ้น ในยุคเฮอัน ที่พักของขุนนางแบบ shinden-zukuri ยังเป็นพื้นไม้ ทาทามิใช้เป็นที่นั่งของขุนนางเท่านั้น ไม่ได้ปูเต็มห้อง

ต่อมาทาทามิค่อยๆ คลุมทั้งห้อง ห้องที่ปูเต็มเริ่มเรียกว่า zashiki [座敷] และมีกฎมารยาทของตัวเอง

ช่วงกลางศตวรรษที่ 16 ขุนนางและซามูไรนอนบนทาทามิหรือพรมผ้า goza [茣蓙] ส่วนประชาชนทั่วไปใช้เสื่อฟางหรือฟางหลวมเป็นที่นอน ทาทามิค่อยๆ เข้าบ้านสามัญชนในปลายศตวรรษที่ 17

ปัจจุบันแกนในมักไม่ใช่แค่ฟางข้าวอัดแน่น แต่ใช้วัสดุที่ทนกว่า เช่น ไม้บด โพลีสไตรีน หรือแผ่นใยไม้ ผิวหน้ายังนิยมหญ้าอิกุสะหรือวัสดุทดแทน ส่วนขอบเป็นผ้าที่ใช้ทั้งยึดผิวและตกแต่ง

บ้านที่สร้างในญี่ปุ่นปัจจุบันมักมีห้องทาทามิน้อยลง ถ้ามี ห้องที่มีพื้นนี้และลักษณะสถาปัตยกรรมแบบดั้งเดิมอื่นๆ เรียกว่า nihonma หรือ washitsu “ห้องสไตล์ญี่ปุ่น”

ประเภทของทาทามิ

นอกจากพื้นบ้านแล้ว คำนี้ยังชี้ไปที่พื้นพับหรือพื้นปูชนิดอื่นได้ ดังที่กล่าวมา พื้นที่พับได้บางชนิดเคยอยู่ในกลุ่มคำเดียวกัน

ในตะวันตกทาทามิเป็นที่รู้จักในฐานะสนามของศิลปะการต่อสู้ เช่น คาราเตะและยูโด พื้นเหล่านี้เรียกว่า Judo Tatami (柔道畳) ทนกว่าและมีขนาดต่างจากเสื่อบ้าน

ถ้าห้องเป็นสไตล์ตะวันตก มีแบบ Yunitto tatami (ユニット畳) และ Oki Tatami (置き畳) ที่วางเป็นพรมบนพื้นเดิมได้ เสื่อหญ้าใหม่มักเขียวอมเหลือง พอเวลาผ่านไปจะเหลืองลง

จะมีช่วงที่ต้องเปลี่ยนผิวหน้าและนำของเก่าไปรีไซเคิล ถ้าดูแลดีผิวอิกุสะอยู่ได้ราว 5–6 ปี ปัจจุบันทาทามิส่วนใหญ่ทำในโรงงาน ขณะที่ของเก่าทำด้วยมือ

มารยาทและการดูแลทาทามิ

ห้ามเดินบนทาทามิด้วยรองเท้า แม้แต่สลิปเปอร์ (surippa) ก็ถอดก่อนขึ้นเสื่อ เช่นเดียวกับที่ถอด รองเท้าแบบดั้งเดิม ก่อนเข้าบ้าน ไม่นิยมวางเก้าอี้หนักบนพื้นชนิดนี้ โดยทั่วไปนั่งพื้นหรือบนหมอน zabuton

ในห้องส่วนใหญ่ที่มีพื้นนี้จะเจอประตูเลื่อน อย่าเหยียบราง shikii เพราะทั้งหยาบคายและทำให้เสียหาย หลีกเลี่ยงการเหยียบขอบผ้าเพื่อลดการสึก ในห้องทาทามินอนด้วย ฟุตง และเลือกของที่ใช้กับ โคทัตสึ ได้โดยไม่ขูดผิวเสื่อ

อย่าเทน้ำในห้องทาทามิ การทำความสะอาดมักใช้เครื่องดูดฝุ่นหรือผ้าหมาดบางๆ เสื่อหญ้าดึงไรฝุ่นได้ง่าย จึงมีผลิตภัณฑ์กันไรฝุ่นเฉพาะ ถ้าทำน้ำหกให้ซับทันที อย่าถูแรง

ซื้อทาทามิได้ที่ไหน?

หาแผ่นอีวีเอที่เรียกว่าทาทามิง่าย แต่หาเสื่อบ้านจากหญ้าอิกุสะยากกว่า เพราะขนาดต้องเข้ากับห้อง และมักตัดตามหน้างาน

ในร้านสินค้าญี่ปุ่น ร้านอุปกรณ์ศิลปะการต่อสู้ และร้านออนไลน์มีทั้งสองแบบ ให้ดูวัสดุ ขนาดว่าเป็นเคียวมะหรือเอโดมะ และว่าเป็นเสื่อปูเต็มหรือโอคิทาทามิที่วางบนพื้นเดิม อย่าซื้อแค่เพราะชื่อสินค้าเขียนว่า tatami

ถ้าจะปูเต็มห้องแบบญี่ปุ่น ควรวัดห้องก่อนแล้วสั่งตามมาตรฐานของบ้านนั้น ผืนสำเร็จรูปจากต่างประเทศอาจเหลือช่องว่างหรือล้นขอบ