รายชื่อเครื่องดนตรีญี่ปุ่น: ชามิเซ็น โคโตะ ชาคุฮาจิ และไทโกะ

ถ้าคุณกำลังมองหารายชื่อเครื่องดนตรีญี่ปุ่นแบบดั้งเดิม บทความนี้จะช่วยแยกให้เห็นภาพว่าแต่ละชิ้นต่างกันอย่างไร ทั้งด้านเสียง วิธีเล่น และบริบทที่มักพบในวัฒนธรรมญี่ปุ่น ตั้งแต่ดนตรีราชสำนัก ละครเวที ไปจนถึงงานเทศกาลร่วมสมัย

เสน่ห์ของ wagakki ไม่ได้อยู่แค่หน้าตาแบบโบราณ แต่ยังอยู่ที่เสียงซึ่งฟังแล้วจำได้ทันทีว่าเป็นญี่ปุ่น หลายชิ้นถูกใช้เดี่ยว ๆ ได้ แต่หลายชิ้นก็ทำงานร่วมกันในการแสดงแบบดั้งเดิม ทำให้บรรยากาศของเพลงแตกต่างจากดนตรีตะวันตกอย่างชัดเจน

ถ้าคุณอยากคุ้นกับคำศัพท์พื้นฐานก่อน ลองอ่านบทความเรื่อง คำศัพท์ดนตรีและชื่อเครื่องดนตรีในภาษาญี่ปุ่น ควบคู่ไปด้วย เพราะหลายชื่อจะเจอบ่อยทั้งในเพลง ภาพยนตร์ และการแสดงพื้นบ้าน

สารบัญ 12

เครื่องดนตรีญี่ปุ่นที่คนรู้จักมากที่สุด

ชามิเซ็น (Shamisen)

ชามิเซ็นเป็นเครื่องสายสามสายที่ดีดด้วยแผ่นดีดขนาดใหญ่ซึ่งเรียกว่า bachi จุดเด่นคือเสียงคม หนักแน่น และมีจังหวะชัดเจน จึงได้ยินบ่อยในคาบูกิ การขับเล่าเรื่อง และการแสดงพื้นบ้านหลายแขนง

ถ้าฟังเผิน ๆ ชามิเซ็นอาจทำให้นึกถึงซันชินของโอกินาวะ ซึ่งมีความเกี่ยวข้องกันทางประวัติศาสตร์ แต่โทนเสียง วัสดุ และวิธีใช้งานบนแผ่นดินใหญ่ของญี่ปุ่นก็พัฒนาไปอีกแบบหนึ่ง

โคโตะ (Koto)

โคโตะคือเครื่องสายตระกูลจะเข้ที่คนจำนวนมากนึกถึงทันทีเมื่อพูดถึงดนตรีญี่ปุ่น แบบที่พบได้บ่อยที่สุดมี 13 สายและใช้สะพานสายที่ขยับได้เพื่อปรับเสียง จึงเล่นได้ทั้งทำนองอ่อนโยนและท่อนที่มีความพลิ้วไหวมาก

เครื่องดนตรีชนิดนี้อยู่ในญี่ปุ่นมานานกว่าพันปี เดิมเกี่ยวข้องกับดนตรีชั้นสูง ก่อนจะค่อย ๆ แพร่สู่การเรียนการสอนและการแสดงร่วมสมัย ทำให้โคโตะยังคงเป็นหนึ่งในเสียงที่คลาสสิกที่สุดของญี่ปุ่น

ชาคุฮาจิ (Shakuhachi)

ชาคุฮาจิเป็นขลุ่ยไม้ไผ่ที่มักทำจากส่วนโคนไผ่ มีรูนิ้วหลักห้ารู เสียงของมันไม่ดังแข็ง แต่มีรายละเอียดจากลมหายใจสูงมาก จึงเหมาะทั้งกับการบรรเลงเดี่ยวและการเล่นร่วมกับเครื่องสายอย่างโคโตะหรือชามิเซ็น

เอกลักษณ์ของชาคุฮาจิคือสามารถไล่น้ำหนักเสียงและสร้างบรรยากาศสงบลึกได้ดี จึงมักถูกยกเป็นตัวอย่างเวลาพูดถึงดนตรีญี่ปุ่นที่ให้ความรู้สึกใกล้กับธรรมชาติ

ไทโกะ (Taiko)

คำว่าไทโกะใช้เรียกกลองญี่ปุ่นหลายแบบ ตั้งแต่กลองที่ใช้ในเทศกาลไปจนถึงกลองประกอบละครและพิธีกรรม ถ้าคุณสนใจรายละเอียดเรื่องรูปแบบการตีและการแสดงโดยเฉพาะ สามารถต่อยอดจากบทความ ไทโกะ กลองญี่ปุ่น ได้เลย

สิ่งที่ทำให้ไทโกะโดดเด่นไม่ใช่แค่ความดัง แต่เป็นพลังของจังหวะและการเคลื่อนไหวของผู้เล่นด้วย นี่จึงเป็นเครื่องดนตรีที่ให้ทั้งเสียงและภาพการแสดงในเวลาเดียวกัน

จัดกลุ่มเครื่องดนตรีญี่ปุ่นแบบเข้าใจง่าย

เครื่องสายและเครื่องดีด

กลุ่มนี้มักเป็นจุดเริ่มต้นที่ดีสำหรับคนเพิ่งรู้จักดนตรีญี่ปุ่น เพราะแยกเสียงได้ค่อนข้างชัดเจน เครื่องดนตรีที่พบชื่อบ่อย ได้แก่:

• ชามิเซ็น เครื่องสายสามสายที่ให้เสียงคมและมีแรงปะทะ
• โคโตะ เครื่องสายแบบยาวที่ใช้สะพานสายขยับได้
• บิวะ (Biwa) เครื่องสายทรงคล้ายลูกแพร์ ใช้ในการขับเล่าเรื่องและดนตรีเชิงประวัติศาสตร์
• ซันชิน (Sanshin) เครื่องสายของโอกินาวะที่มักถูกอธิบายว่าเป็นบรรพบุรุษของชามิเซ็น
• วากง (Wagon) เครื่องสายเก่าแก่ที่พบในดนตรีชินโตบางแบบ

เครื่องเป่า

เครื่องเป่าของญี่ปุ่นมีทั้งแบบที่ใช้ในดนตรีพิธีการและแบบที่ใช้ในงานพื้นบ้าน รายชื่อที่มักเจอมีดังนี้:

• ชาคุฮาจิ ขลุ่ยไม้ไผ่เสียงนุ่มลึก
• ชิโนบุเอะ (Shinobue) ขลุ่ยแนวขวางที่พบได้บ่อยในงานเทศกาล
• โช (Shō) ออร์แกนปากที่ใช้ในดนตรีราชสำนัก gagaku
• ฮิจิริกิ (Hichiriki) ปี่ลิ้นคู่ขนาดเล็ก แต่ให้เสียงเด่นมากในวง gagaku

เครื่องตีและเครื่องกำกับจังหวะ

หลายคนจำดนตรีญี่ปุ่นได้จากจังหวะของกลอง แต่ความจริงกลุ่มเครื่องตีมีมากกว่านั้น:

• ไทโกะ ชื่อรวมของกลองญี่ปุ่นหลายแบบ
• สึซึมิ (Tsuzumi) กลองทรงนาฬิกาทรายที่ใช้ในละครดั้งเดิม
• เฮียวชิงิ (Hyōshigi) ไม้กระทบจังหวะที่ให้เสียงแห้งและชัด
• บินซาซาระ (Binzasara) เครื่องกระทบไม้ที่ให้เสียงกรุ๊งกริ๊งและจังหวะเฉพาะตัว

อะไรทำให้เครื่องดนตรีญี่ปุ่นฟังแล้วไม่เหมือนใคร

ความต่างไม่ได้มาจากรูปร่างเท่านั้น แต่ยังมาจากวิธีสร้างเสียงด้วย ชามิเซ็นให้เสียงจากสายและแผ่นหน้าที่สั่นสะเทือน โคโตะเน้นการสั่นของสายยาวและการเลื่อนสะพานสาย ส่วนชาคุฮาจิอาศัยการควบคุมลมหายใจอย่างละเอียด ทำให้เสียงที่ได้มีความไม่เรียบแบบมีชีวิต

อีกจุดที่น่าสนใจคือเครื่องดนตรีญี่ปุ่นจำนวนมากไม่ได้ถูกแยกขาดจากพิธีกรรมหรือการแสดง เช่น gagaku, โนะ, คาบูกิ และเทศกาลท้องถิ่น เพราะฉะนั้นถ้าได้ฟังในบริบทจริง คุณจะเข้าใจบทบาทของแต่ละชิ้นชัดกว่าการดูรายชื่อเพียงอย่างเดียว

วิดีโอสำหรับฟังเสียงของเครื่องดนตรีญี่ปุ่น

ถ้าอยากแยกความต่างของเสียงให้ได้เร็วขึ้น ลองฟังตัวอย่างวิดีโอนี้ก่อน แล้วสังเกตว่าโคโตะจะให้ผิวเสียงอีกแบบหนึ่ง ชาคุฮาจิจะเด่นเรื่องลมหายใจ ส่วนไทโกะจะขับจังหวะขึ้นมาชัดมาก

วิดีโอแนะนำเครื่องดนตรีญี่ปุ่นแบบดั้งเดิม

สรุปรายชื่อเครื่องดนตรีญี่ปุ่นที่ควรรู้จัก

ถ้าจะเริ่มจำชื่อหลัก ๆ ให้เริ่มจากชามิเซ็น โคโตะ ชาคุฮาจิ และไทโกะก่อน เพราะเป็นสี่ชื่อที่เจอบ่อยที่สุดในดนตรีญี่ปุ่นแบบดั้งเดิม หลังจากนั้นค่อยต่อยอดไปยังบิวะ โช ฮิจิริกิ ชิโนบุเอะ และเครื่องกำกับจังหวะแบบต่าง ๆ จะช่วยให้มองภาพรวมของ wagakki ได้ชัดขึ้นมาก

ยิ่งฟังหลายชิ้นเทียบกัน คุณจะยิ่งเห็นว่าดนตรีญี่ปุ่นไม่ได้มีแค่เสียงสงบหรือเสียงกลองหนักแน่นอย่างที่คนมักเหมารวม แต่มีทั้งความละเอียด ความเคร่งขรึม และพลังของการแสดงอยู่พร้อมกัน