Hatsune Miku - ไขความลับของ Vocaloid ชื่อดังคนนี้

คุณรู้จัก Hatsune Miku (初音ミク) หรือไม่? นักร้องป๊อปที่แตกต่างอย่างมากจนฝากรอยไว้ในอุตสาหกรรมดนตรีของญี่ปุ่นและทั่วโลก สาวเสมือนจริงคนนี้ช่วยสร้างเพลงได้มากกว่า 150,000 เพลงและรวมแฟนๆ นับล้านที่กระจายอยู่หลายทวีปเข้าไว้ด้วยกันได้อย่างไร? ในบทความนี้ผมจะพาคุณย้อนกลับไปดูจุดเริ่มต้น เทคโนโลยีที่อยู่เบื้องหลังเสียงร้อง และคลื่นทางวัฒนธรรมที่ยังคงเดินทางมาจนถึงทุกวันนี้

สำหรับผู้ที่ยังไม่รู้จัก สรุปสั้นๆ คือ Hatsune Miku เป็น Vocaloid ชุดเสียงที่ออกแบบมาสำหรับโปรแกรมสังเคราะห์เสียงร้อง ทำให้ผู้สร้างสรรค์แต่งเพลงผ่านคอมพิวเตอร์ได้โดยตรง ถูกเปิดตัวในเดือนสิงหาคม ค.ศ. 2007 โดยบริษัทญี่ปุ่น Crypton Future Media (クリプトン・フューチャー・メディア) ซึ่งมีสำนักงานใหญ่อยู่ที่ซัปโปโร และก่อนหน้านั้นก็จัดจำหน่ายชุดเสียงอื่นๆ ให้กับเอนจินตัวเดียวกันอยู่แล้ว Miku คือเสียงแรกที่ก้าวข้ามสถานะเครื่องมือธรรมดาและกลายเป็นตัวละครที่มีชีวิตของตัวเอง

ก่อนจะเล่าเรื่อง Miku ในฐานะตัวละคร ขอพาคุณทำความเข้าใจโปรแกรมที่อยู่เบื้องหลังเธอกันก่อน Vocaloid (ボーカロイド) ถูกพัฒนาขึ้นครั้งแรกโดยบริษัท Voctro Labs ของสเปน แล้ว Crypton Future Media ร่วมกับ Yamaha นำมาออกใบอนุญาตให้ใช้ในญี่ปุ่นตั้งแต่ปี 2004 แนวคิดบนกระดาษนั้นเรียบง่าย นักร้องตัวจริงบันทึกเสียงเป็นชุดตัวอย่างพยางค์เดี่ยวจำนวนมหาศาล จากนั้นเสียงเหล่านั้นจะถูกหั่นเป็นหน่วยเสียงย่อย และเอนจิน Vocaloid จะประกอบกลับเข้าด้วยกันแบบเรียลไทม์ ผู้ใช้แค่พิมพ์เนื้อเพลง เลือกระดับเสียง ก็ได้เสียงร้องที่ฟังดูสมบูรณ์ออกมาแล้ว สิ่งที่เริ่มต้นเป็นเพียงโปรแกรมดนตรีที่ดูเรียบง่าย กลับกลายเป็นปรากฏการณ์ระดับโลกในหมู่วัยรุ่น นักดนตรี และแฟนอนิเมะ ด้วยการตลาดที่เฉียบคมและมาสคอตที่ยิ่งเฉียบคมกว่า

ตัวชื่อเองก็น่าสนใจ "ฮัทสึเนะ มิคุ" เขียนด้วยคันจิว่า 初音ミク หากแปร่งอักษรจีนออกมาตรงๆ จะหมายถึง "เสียงแรก" และ "อนาคต" เมื่อนำเสียงอ่านของทั้งสองคำมาต่อกันจะออกเสียงว่า "ฮัทสึเนะ มิคุ" ซึ่งเสียง "มิคุ" ฟังดูเป็นชื่อผู้หญิงได้อย่างเป็นธรรมชาติ Crypton จึงออกแบบชุดเสียงนี้ตั้งแต่ต้นให้สามารถเรียกได้เหมือนเป็นบุคคลหนึ่ง ในภาษาอังกฤษใช้สะกดตามภาษาญี่ปุ่นว่า Hatsune Miku ส่วนในไทยมักทับศัพท์ว่า "ฮัทสึเนะ มิคุ" หรือบางครั้งเรียกสั้นๆ ว่า "มิคุ" แต่ชื่อทางการในระบบโรมาจิคือ Hatsune Miku

ญี่ปุ่นเป็นที่รู้จักดีในเรื่องการวาดภาพประกอบตัวละครสไตล์อนิเมะและมังงะที่สวยงามมายาวนาน กับชุดเสียง Vocaloid Crypton ก็ใช้ตรรกะเดียวกัน ชุดเสียงแต่ละตัวที่วางขายจะมาพร้อมภาพประกอบตัวละครจากอิลลัสเตรเตอร์มืออาชีพ ในกรณีของมิคุ Crypton ทำงานร่วมกับอิลลัสเตรเตอร์ที่ชื่อ เค (KEI) ซึ่งเป็นที่รู้จักจากปกไลท์โนเวล เมะโคย์ (Mei Koi) และผลงานอีกมากในชุมชนโดจินชิ ผมยาวสีบลอนด์อ่อน ดวงตาสีฟ้าเทอร์ควอยซ์โต ชุดสีเทาที่ผูกโบว์ริบบิ้นสีฟ้าเทอร์ควอยซ์ กลายเป็นแม่แบบทางสายตาที่มิคุยังคงรักษาไว้จนถึงทุกวันนี้ และไม่ใช่เรื่องบังเอิญเลย ชื่อ "ฮัทสึเนะ มิคุ" ถูกเลือกให้สื่อถึง "เสียงแรกของอนาคต" ในขณะที่รูปลักษณ์ถูกออกแบบให้เป็นตัวละครไอดอลญี่ปุ่นที่จดจำได้ทันที ทั้งสองส่วนนี้เสริมกันจนทำให้มิคุกลายเป็นมากกว่าเสียงสังเคราะห์ที่ขายในกล่อง

สารบัญ 7

Hatsune Miku เป็นใครกันแน่?

ในเชิงเทคนิค Miku คือชุดตัวอย่างเสียงสำหรับเอนจิน Vocaloid 2 ที่บันทึกโดยนักพากย์หญิงชาวญี่ปุ่น ซากิ ฟุจิตะ (藤田咲, Saki Fujita) เธอเป็นนักพากย์อิสระที่อยู่เบื้องหลังเสียงประกอบของตัวละครมากมายในอนิเมะและเกม การบันทึกเสียงสำหรับ Miku ต้องอ่านออกเสียงพยางค์ญี่ปุ่นทุกเสียงในหลายระดับเสียง หลายอารมณ์ อย่างเป็นระบบ เพื่อให้เอนจินสามารถประกอบเสียงออกมาได้อย่างยืดหยุ่น แต่สำหรับคนทั่วไป สิ่งที่พวกเขารู้จักไม่ใช่ชุดตัวอย่างเสียง แต่เป็นตัวละครผู้หญิงผมยาวบลอนด์ สูง 158 เซนติเมตร อายุ 16 ปี น้ำหนัก 42 กิโลกรัม ที่ร้องเพลงได้ทุกแนว ตั้งแต่ J-Pop ไปจนถึงร็อกและบัลลาด

เส้นทางสู่ดาวของเธอเริ่มต้นจากแพลตฟอร์มวิดีโอสัญชาติญี่ปุ่นที่ชื่อ Nico Nico Douga (ニコニコ動画) ตั้งแต่เดือนกันยายน ค.ศ. 2007 ผู้ใช้เริ่มอัปโหลดเพลงที่แต่งโดยใช้เสียง Miku และคลิปวิดีโอมิกซ์เข้าด้วยกัน เพลงหนึ่งที่กลายเป็นไวรัลได้แก่ Ievan Polkka ที่จัดเรียงใหม่ให้ Miku ร้องเพลงพื้นบ้านฟินแลนด์ ตามมาด้วยการ remix เพลง Nyan Cat ของฝรั่งที่ทำให้ Miku ร้องเสียง "nyan" ซ้ำๆ จนกลายเป็นมีมระดับโลก จุดนี้เองที่ Crypton ตัดสินใจเปลี่ยนกลยุทธ์จากการขายแค่ชุดเสียง เป็นการสร้างตัวละครที่มีชุมชนแฟนคลับอยู่รอบตัว

Vocaloid ที่ไม่ได้เป็นแค่เครื่องมือ

เทคโนโลยีเบื้องหลัง Vocaloid นั้นพัฒนามาหลายเวอร์ชัน Vocaloid 2 ซึ่งเป็นเวอร์ชันที่ Miku ใช้ ออกวางจำหน่ายในญี่ปุ่นเมื่อวันที่ 21 มกราคม ค.ศ. 2007 โดย Yamaha ก่อนที่ Miku จะเปิดตัวในอีกหลายเดือนต่อมา เมื่อเทียบกับ Vocaloid 1 รุ่นแรก เอนจินรุ่นใหม่มีคลังตัวอย่างเสียงที่ละเอียดกว่า รองรับภาษาญี่ปุ่นและอังกฤษได้พร้อมกัน และมีเครื่องมือแก้ไขระดับเสียงและจังหวะที่แม่นยำขึ้น นั่นทำให้แม้แต่ผู้ใช้ทั่วไปที่ไม่มีพื้นฐานดนตรีก็สามารถสร้างเพลงที่ฟังดูเป็นมืออาชีพได้

Crypton รู้จักใช้ศักยภาพนี้ในเชิงธุรกิจอย่างชาญฉลาด พวกเขาตั้งราคาชุดเสียงให้เข้าถึงได้สำหรับผู้บริโภคทั่วไป เปิดให้ใช้งานบนคอมพิวเตอร์ส่วนบุคคลที่ใครก็มีได้ และอนุญาตให้ผู้สร้างสรรค์นำเพลงไปเผยแพร่ได้อย่างเสรี ตราบใดที่ไม่ใช่ในเชิงพาณิชย์ รูปแบบ "อนุญาตให้แต่งต่อ แต่ห้ามขายต่อ" นี้ทำให้ชุมชนโตอย่างรวดเร็ว ผู้ใช้ทุกระดับตั้งแต่มือสมัครเล่นไปจนถึงนักดนตรีอิสระต่างส่งเพลงเข้าประกวด และเพลงที่ชนะในแต่ละเดือนจะถูกรวมเป็นอัลบั้มที่วางขายจริง ยอดขายอัลบั้มเหล่านี้เองที่ทำให้ Vocaloid กลายเป็นหนึ่งในแพลตฟอร์มดนตรีที่ทำเงินได้มากที่สุดในญี่ปุ่น ในช่วงปลายยุค 2000 ถึงต้นยุค 2010

อย่างไรก็ตาม เส้นทางของ Vocaloid ไม่ได้ราบรื่นเสมอไป ในปี 2012 แคมเปญ "Free Miku" ถูกจัดขึ้นเพื่อท้าทายข้อจำกัดเรื่องลิขสิทธิ์ที่เข้มงวดของ Crypton โดยเฉพาะอย่างยิ่งกฎที่ห้ามใช้ภาพตัวละครของ Miku ในผลงานเชิงพาณิชย์ แคมเปญนี้นำโดยแฟนคลับที่ต้องการให้ Miku เป็นของทุกคน ท้ายที่สุด Crypton ไม่ได้ผ่อนปรนข้อจำกัดทั้งหมด แต่ตกลงทำข้อตกลงบางอย่างกับชุมชน เช่น การอนุญาตให้ใช้ Miku ในงานดนตรีสดที่ขายบัตรได้ภายใต้เงื่อนไขเฉพาะ ซึ่งเปิดทางให้คอนเสิร์ตโฮโลแกรมขนาดใหญ่เกิดขึ้นได้ในเวลาต่อมา

คอนเสิร์ตโฮโลแกรมที่เล็มท็อยด้วยลูกค้าจริง

หนึ่งในภาพที่คนทั่วโลกจดจำเกี่ยวกับ Miku คือภาพของเธอบนเวทีคอนเสิร์ตขนาดใหญ่ เป็นภาพฉายสามมิติสีเขียวฟ้าที่ร้องเพลงอยู่กลางเวที ขณะที่วงดนตรีสดเล่นอยู่ด้านหลัง และแฟนๆ หลายพันคนโบกไม้เรืองแสงสีฟ้าเทอร์ควอยซ์ คอนเสิร์ตแบบนี้เริ่มต้นในปี 2009 กับงาน "Miku no Hi Kanshasai" ที่โตเกียว ก่อนจะขยายไปยังเมืองอื่นๆ ทั่วญี่ปุ่น และในที่สุดก็ออกทัวร์ไปทั่วโลกในชื่อ Miku Expo

Miku Expo เริ่มทัวร์นอกญี่ปุ่นครั้งแรกในปี 2014 ที่ลอสแอนเจลิสและนิวยอร์ก ตามมาด้วยยุโรป เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และละตินอเมริกา จุดสังเกตสำคัญคือในปี 2014 Miku ปรากฏตัวในรายการ Late Show with David Letterman ซึ่งเป็นครั้งแรกที่ไอดอลเสมือนจริงได้ขึ้นรายการทีวียามดึกของสหรัฐฯ และในปี 2014 เช่นกัน เธอได้แสดงที่เทศกาล SXSW ในออสติน รัฐเท็กซัส ร่วมกับวงดนตรีสดจริง ทั้งสองเหตุการณ์นี้แสดงให้เห็นว่า Miku ไม่ได้เป็นแค่ของเล่นย่อยๆ ของชุมชนโอตาคุอีกต่อไป แต่กลายเป็นไอคอนทางวัฒนธรรมที่สื่อกระแสหลักยอมรับ

แต่ละคอนเสิร์ตเหล่านี้ไม่ได้เป็นแค่การแสดงแสงสีเสียง Miku ร้องเพลงที่แฟนๆ โหวตเลือกจากเพลงที่ชุมชน Vocaloid แต่งขึ้น ตั้งแต่เพลงบัลลาดเศร้าไปจนถึงเพลงร็อกจังหวะเร็ว ผู้ชมส่วนใหญ่รู้เนื้อเพลงเหล่านั้นดี เพราะพวกเขาเองก็เป็นคนที่ช่วยกันทำให้เพลงเหล่านั้นดัง ทำให้คอนเสิร์ต Miku มีบรรยากาศเหมือนการรวมตัวของชุมชนที่ร้องเพลงร่วมกับเพื่อนตัวเอง มากกว่าการไปดูศิลปินที่พวกเขาไม่เคยพบ

ผลงานเพลงที่เด่นที่สุด

ในบรรดาเพลงมากกว่า 150,000 เพลงที่แต่งโดยใช้ Miku มีเพลงหลายสิบเพลงที่กลายเป็นเพลงคลาสสิกของยุค เพลงอย่าง Melt ของ ryo ที่ออกในปี 2007 ถือเป็นหนึ่งในเพลงแรกๆ ที่ทำให้ผู้คนเริ่มจริงจังกับ Vocaloid ว่าเป็นเครื่องมือสร้างสรรค์เพลงจริงๆ World is Mine ของ ryo เช่นกัน มาพร้อมกับภาพลักษณ์ของมิคุราวกับเจ้าหญิงจอมเผด็จการที่สั่งให้คนทั้งโลกเชื่อฟัง และกลายเป็นหนึ่งในเพลงที่โด่งดังที่สุดบน Nico Nico Dougา ขณะที่ Rolling Girl ของ wowaka แสดงให้เห็นด้านที่มืดและสะเทือนใจของดนตรี Vocaloid

วงดนตรีชื่อ supercell ซึ่งนำโดย ryo คนเดียวกัน เป็นตัวอย่างที่ดีของการที่ Miku ก้าวข้ามขอบเขตของชุมชนออนไลน์ไปสู่ตลาดเพลงกระแสหลัก อัลบั้ม Supercell ในปี 2009 ใช้ Miku ร้องเพลง Koi wa Sensou (Love is War) ซึ่งขึ้นถึงอันดับต้นๆ ของชาร์ต Oricon และทำให้ Miku เป็นที่รู้จักในหมู่ผู้ฟัง J-Pop ทั่วไป ไม่ใช่แค่แฟน Vocaloid อีกต่อไป ในทำนองเดียวกัน Black Rock Shooter ของ ryo ก็กลายเป็นมากกว่าเพลง เมื่อถูกดัดแปลงเป็นอนิเมะและออกมาเป็นสินค้าตัวละครต่างๆ มากมาย ซึ่งแสดงให้เห็นว่าแฟรนไชส์ที่เกิดจาก Miku สามารถขยายไปสู่สื่ออื่นได้อย่างไร

ความร่วมมือที่ไม่คาดคิด

ความนิยมของ Miku ทำให้เธอกลายเป็นแบรนด์ที่หลายองค์กรอยากร่วมงานด้วย ในปี 2011 Google ญี่ปุ่นจัดทำ Google Chrome OS ด้วยเสียง Miku ส่งเสียงแจ้งเตือนและอ่านผลการค้นหาในเวอร์ชันพิเศษ ซึ่งเป็นการเชื่อมโยงระหว่างเทคโนโลยีเสียงสังเคราะห์กับซอฟต์แวร์สามัญประจำบ้านอย่างสร้างสรรค์ ทางด้านวิทยาศาสตร์ องค์กรสำรวจอวกาศญี่ปุ่น JAXA ได้ส่งยาน Akatsuki (あかつき) ไปยังดาวศุกร์ในปี 2010 โดยติดแผ่นโลหะขนาดเล็กที่มีภาพ Miku จำนวนสามแผ่น เป็นส่วนหนึ่งของโครงการรวบรวมข้อความจากแฟนๆ เพื่อเดินทางไปกับยานสำรวจ

ในแวดวงเกม Hatsune Miku ได้กลายเป็นตัวละครหลักของซีรีส์เกมจังหวะ Project DIVA ที่วางขายบน PlayStation Portable, PlayStation Vita, Nintendo Switch และ PlayStation 4 เกมเหล่านี้ผสมผสานเพลง Vocaloid ยอดนิยมเข้ากับการเล่นแบบกดจังหวะและมินิเกมแต่งตัว ทำให้แฟนๆ ได้สัมผัส Miku ในรูปแบบที่จับต้องได้มากขึ้น ในขณะเดียวกัน เครื่องมือสร้างแอนิเมชัน 3 มิติฟรีชื่อ MikuMikuDance (MMD) ก็กลายเป็นปรากฏการณ์ของตัวเอง ผู้ใช้ทั่วโลกใช้ MMD สร้างวิดีโอเต้น มิกซ์เพลง และเรื่องสั้นแบบแอนิเมะโดยใช้โมเดล Miku ที่แจกฟรี ผลงานเหล่านี้จำนวนมากกลายเป็นไวรัลบน YouTube และ Nico Nico Douga ทำให้ Miku ปรากฏตัวในบริบทที่หลากหลายตั้งแต่เพลงไอดอลไปจนถึงเรื่องราวแฟนตาซีขนาดยาว

แม้แต่ในแวดวงมังงะ Miku ก็มีผลงานเป็นของตัวเอง มังงะ Hatsune Mix ที่เขียนโดยเมกะมิ จิน (KEI) เล่าเรื่องราวชีวิตประจำวันของ Miku ในฐานะนักเรียนมัธยมปลายที่ร้องเพลงบนเวที แม้จะเป็นผลงานที่ไม่ได้เกี่ยวข้องโดยตรงกับซอฟต์แวร์ Vocaloid แต่ก็ช่วยเสริมภาพลักษณ์ของ Miku ในฐานะตัวละครที่มีชีวิตในจินตนาการของแฟนๆ

สิ่งที่ทำให้ Miku เป็นไอคอนทางวัฒนธรรม

สิ่งที่ทำให้ Miku แตกต่างจากไอดอลเสมือนจริงอื่นๆ ไม่ใช่แค่เทคโนโลยีเสียงสังเคราะห์ แต่เป็นรูปแบบการมีส่วนร่วมของแฟนคลับที่ไม่เหมือนใคร Miku ไม่ได้เป็นของบริษัทใดบริษัทหนึ่งในเชิงอารมณ์ เธอเป็นของทุกคนที่แต่งเพลงให้เธอ ทุกคนที่วาดเธอ และทุกคนที่ร้องเพลงของเธอในคอนเสิร์ต ชุมชนผู้สร้างสรรค์จึงเติบโตไปพร้อมกับเธอ ไม่ใช่แค่บริโภคผลงานที่บริษัทป้อนให้

ทุกปีในวันที่ 17 สิงหาคม ซึ่งเป็นวันครบรอบการเปิดตัวของ Miku ที่จัดขึ้นในชื่อ Miku no Hi จะมีการฉลองทั้งในญี่ปุ่นและทั่วโลก แฟนๆ จัดงานเล็กๆ ตามเมืองต่างๆ ร้องเพลง Miku กลางสวนสาธารณะ วาดภาพ และแชร์ผลงานออนไลน์ ปรากฏการณ์นี้แสดงให้เห็นว่า Miku กลายเป็นส่วนหนึ่งของปฏิทินทางวัฒนธรรมของชุมชน ไม่ใช่แค่ผลิตภัณฑ์ที่ขายในร้าน

ในเวอร์ชัน Vocaloid 4 ที่ออกในปี 2014 Yamaha และ Crypton ร่วมกันเปิดตัว Miku เวอร์ชันหลายภาษา ได้แก่ เวอร์ชันภาษาจีนกลาง เวอร์ชันภาษาจีนไต้หวัน เวอร์ชันภาษาเกาหลี และเวอร์ชันภาษาสเปน ทำให้ผู้สร้างสรรค์ทั่วโลกสามารถใช้เสียง Miku ร้องเพลงในภาษาแม่ของตัวเองได้ แม้เวอร์ชันเหล่านี้จะไม่ได้รับความนิยมเท่าต้นฉบับภาษาญี่ปุ่น แต่ก็แสดงให้เห็นว่า Vocaloid เป็นเทคโนโลยีข้ามภาษาอย่างแท้จริง

อย่างไรก็ตาม แม้ Miku จะเป็นชื่อที่คนทั่วโลกรู้จัก แต่สิ่งที่หลายคนมองข้ามคือข้อจำกัดด้านลิขสิทธิ์ที่ยังคงมีอยู่ การใช้ Miku ในเชิงพาณิชย์ยังต้องได้รับอนุญาตจาก Crypton ก่อนเสมอ ซึ่งเป็นเหตุผลที่ทำให้แบรนด์ขนาดใหญ่ที่อยากใช้ Miku ต้องเจรจากันอย่างเป็นทางการ แทนที่จะใช้แบบเปิดอย่างที่หลายคนเข้าใจ

ทำไม Miku ยังมีความสำคัญอยู่

เหตุผลที่ Miku ยังคงเป็นที่รู้จักเกือบสองทศวรรษหลังจากเปิดตัว ไม่ใช่เพราะเทคโนโลยีเสียงสังเคราะห์ล้ำสมัยที่สุดในยุคนี้ แต่เพราะเธอเป็นหนึ่งในตัวอย่างแรกๆ ที่แสดงให้เห็นว่า ผู้สร้างสรรค์ทั่วไปสามารถผลิตเพลงที่มีคุณภาพระดับอาชีพได้ด้วยเครื่องมือที่เข้าถึงได้ ก่อน Vocaloid การทำเพลงที่มีเสียงร้องสมบูรณ์ต้องอาศัยนักร้องจริง สตูดิโอ และงบประมาณหลายแสนเยน แต่หลังจาก Miku เข้ามา ผู้สร้างสรรค์รายบุคคลสามารถผลิตเพลงที่ฟังดูเป็นมืออาชีพได้ด้วยคอมพิวเตอร์เครื่องเดียว

ในบริบทที่กว้างขึ้น Miku ยังเป็นส่วนหนึ่งของกระแสที่ท้าทายความหมายของคำว่า "นักร้อง" และ "ไอดอล" ในยุคดิจิทัล เมื่อใดก็ตามที่มีการถกเถียงเรื่อง AI สร้างเพลง เสียงสังเคราะห์ หรือไอดอลเสมือนจริง ชื่อของ Miku มักถูกหยิบขึ้นมาเป็นตัวอย่างแรกๆ เสมอ ไม่ใช่เพราะเธอเป็นคำตอบ แต่เพราะเธอเป็นจุดเริ่มต้นของคำถามเหล่านั้น

ถ้าคุณเพิ่งเริ่มสนใจ Miku สิ่งที่ผมแนะนำคือลองฟังเพลง 3 เพลงต่อไปนี้ก่อน Melt ของ ryo เพื่อสัมผัสจุดเริ่มต้นของยุค World is Mine เพื่อเข้าใจตัวละครที่ชุมชนสร้างขึ้น และ Tell Your World ของ livetune ที่ใช้เป็นเพลงเปิดตัวของ Miku บน Google Chrome ถ้าเพลงเหล่านี้ทำให้คุณอยากฟังต่อ ก็ลองค้นหาแนว "vocaloid" บนแพลตฟอร์มสตรีมมิ่งเพลงของคุณ รับรองว่าจะมีเพลงอีกมากมายรออยู่

สุดท้ายนี้ สิ่งที่ทำให้ผมยังสนใจ Miku อยู่จนถึงทุกวันนี้ ไม่ใช่เทคโนโลยีหรือยอดขาย แต่เป็นความจริงที่ว่า เธอเป็นหนึ่งในตัวละครไม่กี่ตัวในประวัติศาสตร์ที่เติบโตจากเครื่องมือซอฟต์แวร์กลายเป็นไอคอนทางวัฒนธรรม โดยมีชุมชนเป็นผู้เลี้ยงดูเธอมากกว่าบริษัทที่สร้างเธอขึ้นมา ในโลกที่ดนตรีถูกครอบงำด้วยอัลกอริทึมและแพลตฟอร์มรายใหญ่ เรื่องราวของเธอยังเป็นเครื่องเตือนใจว่า บางครั้งเสียงที่ทรงพลังที่สุดอาจมาจากแหล่งที่ไม่มีใครคาดคิด