ความยากจนในญี่ปุ่น: มีชาวญี่ปุ่นที่ยากจนจริงหรือ?

ญี่ปุ่นมักถูกมองว่าเป็นประเทศที่ร่ำรวยและเป็นหนึ่งในมหาอำนาจทางเศรษฐกิจชั้นนำของโลก มีชื่อเสียงเรื่องความปลอดภัยสูง ความเป็นระเบียบเรียบร้อย และอัตราการว่างงานที่อยู่ในระดับต่ำอย่างต่อเนื่อง ราวร้อยละ 2.5 ภาพลักษณ์ของความมั่งคั่งนี้ทำให้ผู้คนจำนวนมากเข้าใจว่าสังคมญี่ปุ่นมีความเป็นอยู่ที่ดีเหมือนกันทุกคน และไม่มีปัญหาความอดอยากหรือความขัดสนทางการเงินหลงเหลืออยู่

ทว่าระบบเศรษฐกิจและสังคมญี่ปุ่นก็มีความไม่เท่าเทียมที่ซ่อนอยู่เช่นกัน จากรายงานของกระทรวงสาธารณสุข แรงงาน และสวัสดิการของญี่ปุ่น (MHLW) และมาตรฐานขององค์กรเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (OECD) ระบุว่าอัตราความยากจนสัมพัทธ์ในญี่ปุ่นอยู่ที่ประมาณร้อยละ 15.4 ซึ่งหมายความว่ามีประชากรเกือบยี่สิบล้านคนที่มีรายได้สุทธิต่ำกว่าครึ่งหนึ่งของค่ามัธยฐานของประเทศ ความจริงข้อนี้ส่งผลกระทบอย่างหนักต่อครอบครัวพ่อแม่เลี้ยงเดี่ยวและผู้สูงอายุที่ใช้ชีวิตตามลำพัง ขณะที่แรงงานจำนวนไม่น้อยต้องใช้ชีวิตอยู่บน ขีดจำกัดของเงินเดือน ในแต่ละเดือน

ความยากจนในญี่ปุ่นไม่ได้แสดงออกในรูปของชุมชนแออัดขนาดใหญ่เหมือนในบางประเทศ แต่แฝงตัวอยู่อย่างเงียบสงบในชีวิตประจำวัน เช่น ในย่านแรงงานรายวันเก่าแก่ที่เคยกล่าวถึงในบทความ ย่านยากจนและจุดเสี่ยงในญี่ปุ่น กลุ่ม ผู้ไร้บ้าน ที่เก็บเต็นท์พักแรมก่อนรุ่งสาง หรือผู้คนที่สูญเสียความมั่นคงทางการเงินจากภัยธรรมชาติและปัญหาส่วนตัว วัฒนธรรมที่ให้คุณค่ากับความเกรงใจและการพึ่งพาตนเองทำให้ผู้ประสบความยากลำบากมักเลือกที่จะเก็บความเดือดร้อนไว้เพียงลำพัง

สารบัญ 3

แม่เลี้ยงเดี่ยวและผู้สูงอายุยากจนในญี่ปุ่น

ครอบครัวที่มีแม่เลี้ยงเดี่ยวเป็นหัวหน้าครอบครัวนับเป็นกลุ่มที่เปราะบางที่สุดกลุ่มหนึ่งในสังคมญี่ปุ่น แม้ว่าแม่เลี้ยงเดี่ยวมากกว่าร้อยละ 85 จะทำงานหาเลี้ยงชีพ แต่โครงสร้างตลาดแรงงานกลับผลักดันให้พวกเธออยู่ในกลุ่มการจ้างงานแบบไม่ประจำ หรือ ฮิเซกิ โคโย (hiseiki koyō) ซึ่งส่วนใหญ่เป็นงานพาร์ตไทม์หรืองานสัญญาจ้างชั่วคราวที่มีรายได้เฉลี่ยเพียงครึ่งหนึ่งของพนักงานประจำ และแทบไม่มีโอกาสก้าวหน้าในสายอาชีพ สถิติชี้ให้เห็นว่าเด็กในครอบครัวเลี้ยงเดี่ยวมากกว่าร้อยละ 44 มีคุณภาพชีวิตที่ต่ำกว่าเส้นความยากจนสัมพัทธ์ ยิ่งไปกว่านั้น อดีตสามีส่วนใหญ่ไม่ได้ส่งเสียค่าเลี้ยงดูบุตรอย่างต่อเนื่อง ทำให้ภาระทั้งหมดตกอยู่กับแม่เพียงคนเดียว

ในกลุ่มผู้สูงอายุ การก้าวเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างรวดเร็วทำให้เห็นข้อจำกัดของระบบบำนาญพื้นฐานแห่งชาติ หรือ โคคุมิน เน็นคิน (Kokumin Nenkin) สำหรับผู้สูงอายุที่ไม่มีเงินบำนาญเสริมจากบริษัท เงินบำนาญพื้นฐานเฉลี่ยจะอยู่ที่ประมาณ 65,000 เยนต่อเดือน ซึ่งไม่เพียงพอต่อค่าเช่าบ้าน ค่าอาหาร และค่ารักษาพยาบาลในเมืองใหญ่ ด้วยเหตุนี้ ผู้สูงอายุจำนวนมากจึงต้องทำงานต่อไปแม้จะเข้าสู่วัยชรา โดยรับหน้าที่เป็นพนักงานรักษาความปลอดภัยโบกทางตามไซต์ก่อสร้าง พนักงานทำความสะอาด หรือคนคัดแยกขยะรีไซเคิล

ความเปราะบางทางการเงินมักมาพร้อมกับความโดดเดี่ยวทางสังคม หรือที่เรียกว่า โคโดคุชิ (kodokushi) เมื่อขาดแคลนเงินทุนและไม่มีเครือข่ายครอบครัวคอยช่วยเหลือ ผู้สูงอายุบางคนถึงกับจงใจก่อคดีลักขโมยสิ่งของเล็กๆ น้อยๆ ในร้านสะดวกซื้อ เพื่อให้ถูกส่งตัวเข้าไปในเรือนจำ ซึ่งอย่างน้อยก็มีที่พัก อาหารครบสามมื้อ และการดูแลสุขภาพขั้นพื้นฐาน ปรากฏการณ์นี้กลายเป็นประเด็นทางสังคมที่หน่วยงานยุติธรรมของญี่ปุ่นแสดงความกังวลมาโดยตลอด

ความยากจนที่เห็นได้ชัดในถนนของญี่ปุ่น

ในเมืองหลวงอย่างโตเกียวหรือโอซาก้า ความยากจนที่พบเห็นได้ตามพื้นที่สาธารณะมักดำเนินไปอย่างเงียบสงบและเป็นระเบียบ ผู้ไร้บ้านมักกางเต็นท์ผ้าใบสีฟ้าตามสวนสาธารณะ ริมแม่น้ำ หรือใต้สะพานลอยในเวลากลางคืน และรีบเก็บข้าวของให้เรียบร้อยตั้งแต่เช้าตรู่เพื่อไม่ให้รบกวนคนเดินเท้าหรือดึงดูดสายตาจากสังคม การแจกอาหารฟรีจากองค์กรการกุศลมักมีแถวต่อคิวที่เงียบสงบเพื่อรับซุปร้อน โดยหลายคนหาเลี้ยงตัวด้วยการเก็บกระป๋องอะลูมิเนียมไปขายเพื่อแลกกับเงินเล็กน้อยในแต่ละวัน

แม้ญี่ปุ่นจะมีระบบสวัสดิการคุ้มครองการดำรงชีพ หรือ เซคัตสึ โฮโกะ (Seikatsu Hogo) แต่การขอรับความช่วยเหลือกลับมีอุปสรรคทางวัฒนธรรมที่ซับซ้อน นอกเหนือจากขั้นตอนทางเอกสารที่เข้มงวดแล้ว หน่วยงานท้องถิ่นยังต้องส่งหนังสือสอบถามไปยังญาติพี่น้อง หรือ ฟุโย โชไค (fuyo shokai) เพื่อถามว่ามีใครในครอบครัวสามารถช่วยเหลือได้หรือไม่ ความอับอายและไม่อยากสร้างความเดือดร้อนให้ญาติทำให้ผู้ยากไร้จำนวนมากยอมทนต่อสู้กับความอดอยากข้างถนนเพียงลำพัง แทนที่จะเดินเข้าไปยื่นเรื่องขอรับสวัสดิการ ดังที่เราได้อธิบายไว้ในบทความเกี่ยวกับ ผู้ไร้บ้านในญี่ปุ่น

ภาพสะท้อนของความจนและความพยายามรักษาศักดิ์ศรีนี้ยังปรากฏในสื่อวัฒนธรรมร่วมสมัยของญี่ปุ่นเช่นกัน อนิเมะและซีรีส์อย่าง Hinamatsuri หรือ Yamada Taro Monogatari ได้ถ่ายทอดเรื่องราวของคนที่เก็บกระป๋องรีไซเคิลขาย หรือตัวละครที่ต้องคำนวณเงินทุกเยนอย่างรอบคอบเพื่อจุนเจือคนในครอบครัว ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าความยากจนในญี่ปุ่นไม่ได้ห่างไกลจากความรับรู้ของสังคม

เหตุผลอื่นๆ ที่ทำให้เกิดความยากจนในญี่ปุ่น

โครงสร้างค่าใช้จ่ายในสังคมญี่ปุ่นมีแรงกดดันหลายด้านที่กระทบต่อฐานะทางการเงิน ค่าใช้จ่ายด้านการศึกษาของบุตรหลานถือเป็นภาระก้อนใหญ่ เนื่องจากการเตรียมตัวสอบเข้าโรงเรียนและมหาวิทยาลัยมักบีบให้ผู้ปกครองต้องส่งลูกเข้าเรียนโรงเรียนกวดวิชาเอกชน หรือ จูกุ (juku) ที่มีค่าใช้จ่ายสูง ขณะเดียวกันระบบประกันสุขภาพถ้วนหน้า แม้จะครอบคลุมการรักษาอย่างทั่วถึง แต่ผู้ป่วยยังคงต้องจ่ายค่ารักษาพยาบาลร่วมร้อยละ 30 ซึ่งอาจทำให้เงินเก็บของครอบครัวหมดลงอย่างรวดเร็วหากมีสมาชิกเจ็บป่วยเรื้อรัง

สิ่งล่อใจในเขตเมืองก็เป็นอีกหนึ่งปัจจัยที่ทำให้เกิดหนี้สิน ร้านปาจิงโกะที่มีอยู่หนาแน่นใกล้สถานีรถไฟ และบริการสินเชื่อส่วนบุคคลดอกเบี้ยสูงจากบริษัทเงินกู้เพื่อผู้บริโภค หรือ ซาราคิน (sarakin) ดึงดูดให้หลายคนตกอยู่ในวงจรหนี้สินที่ไม่สามารถชำระคืนได้ จนนำไปสู่ภาวะล้มละลายในที่สุด

ยิ่งไปกว่านั้น สังคมญี่ปุ่นยังเผชิญกับปรากฏการณ์ที่เรียกว่า วิกฤต 8050 ซึ่งหมายถึงพ่อแม่สูงวัยในวัยแปดสิบปีที่ต้องรับภาระเลี้ยงดูลูกในวัยห้าสิบปีที่ใช้ชีวิตเก็บตัวไม่ยอมเข้าสังคมหรือทำงานเป็น ฮิคิโคโมริ รายได้หลักของครอบครัวเหล่านี้จึงขึ้นอยู่กับเงินบำนาญชราภาพของพ่อแม่เพียงอย่างเดียว และเมื่อพ่อแม่เสียชีวิต ลูกที่ขาดทักษะการทำงานและไม่มีเงินเก็บก็จะตกลงสู่ภาวะยากจนอย่างฉับพลัน

ความยากจนในญี่ปุ่นจึงแสดงออกในรูปแบบของความยากจนสัมพัทธ์ที่เงียบสงบและผูกพันกับโครงสร้างทางสังคมที่ซับซ้อน การทำความเข้าใจมิตินี้ช่วยให้เรามองเห็นสังคมญี่ปุ่นในความเป็นจริงอย่างรอบด้าน โดยไม่ด่วนสรุปจากภาพลักษณ์ความเจริญภายนอกเพียงอย่างเดียว คุณมีความคิดเห็นอย่างไรเกี่ยวกับเรื่องนี้บ้าง มาร่วมแลกเปลี่ยนมุมมองกันในช่องแสดงความคิดเห็นด้านล่างนี้ได้เลย